0 علم خدا در اندیشة سهروردی Sohrawardi’s View on God’s Knowledge http://pfk.qom.ac.ir/article_256.html 10.22091/pfk.2008.256 0 علم خدا یکی از مباحث کلیدی در فلسفة اسلامی محسوب می‌شود و آرای متنوّعی را فلاسفه و اهل نظر در این خصوص مطرح کرده‌اند. یکی از این آرای کثیر، نظر شیخ اشراق در این زمینه است. او از یک سو واجب تعالی را عین نور و ظهور بی نهایت معرّفی می‌کند و علم را همان ظهور می‌داند و از سوی دیگر حقیقت واجب تعالی را «صرف الوجود» و «کلّ الوجود» و «غنیّ مطلق» و «بی‌نهایت» و «معطی همة اشیاء و واجد حقایق آنها» می‌داند. بنابراین می‌توان گفت که او نیز مطابق نظام فلسفی خویش به علم مطلق و پیشین واجب تعالی معتقد بوده و بر مبنای مکتب فلسفی خویش به اثبات آن نیز همّت گماشته است. پس اشکالی تحت عنوان نفی علم پیشین و تفصیلی خداوند به اشیاء، متوجّه او و نظام فلسفی‌اش نمی‌شود.مضاف بر آن، شیخ اشراق علم خدا را به وجودهای عینی همة اشیاء اعمّ از مجرّدات و مادیّات علم حضوری مبتنی بر قهر و تسلّط اشراقی می‌داند و هیچ موجود و ذرّه‌ای را از این علم و بصر خداوند، پنهان و مستور نمی‌داند. بنابراین همة موجودات ممکن پس از ایجاد نیز مشمول علم حضوری و بصر فراگیر حقّ تعالی هستند.تشریح نظر شیخ اشراق در ساحتهای فوق و گزارش اشکالات متاخّرین بر نظر او و نقد آن اشکالات برپایة نظام فلسفی حکمه الاشراق، وظیفه ای است که این مقاله عهده‌دار انجامش است. 1 One of they key discussions in the Islamic philosophy is God’s Knowledge, on which philosophers and scholars have presented different opinions. One of these views belongs to Sheikh al-Ishraq. On one hand, he describes the necessary existent as Infinite Light and Manifestation and considers Knowledge the same as manifestation. On the other hand, the reality of Necessary Being is Pure Existence, All-existence, All-rich, the Infinite and the Bestower of everything. So it can be said that he believed in God’s priori and absolute Knowledge and proved it on the basis of his illuminationist philosophy. In addition, he regards God’s Knowledge of real existences, whether incorporeal or corporeal beings, as illuminative presential knowledge. The present article is going to explain Sheikh al-Ishrq’s viewpoint on Divine knowledge, to enumerate the later scholars’ objections and to response them on the basis of Sohrawrdi’s philosophical system. 3 17 منصور ایمانپور Mansoor Imanpoor استادیار گروه فلسفة اسلامی دانشگاه تربیت معلّم آذربایجان ایران علم خدا سهروردی عنایت خدا صرف الوجود حکمة الاشراق آشتیانی، میرزا مهدی: تعلیقات بر شرح منظومة حکمت سبزواری، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چ سوّم 1372.##ابن سینا، حسین بن عبدالله، التعلیقات، با تحقیق عبدالرحمن بدوی، سازمان تبلیغات اسلامی،1404ق.##------،------- المبدأ و المعاد،تهران، انتشارات مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل، شعبة دانشگاه تهران،چ اوّل، 1363.##جوادی آملی، عبدالله شرح حکمت متعالیه، تهران، انتشارات الزهراء، چ اوّل، 1372، ب3و4 از ج6.##سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه (ج2)، با تصحیح و تعلیق حسن زادة آملی، تهران، نشرناب، چ اوّل، 1413ق،ج2.##-------،-------: تعلیقات برالاسفار، قم، مکتبة المصطفوی،چ دوّم،1368، ج6.##--------،------.:تعلیقات بر الشواهدالربوبیه، قم، بوستان کتاب، چ اوّل،1382.##سهروردی، شهاب الدین: مجموعة مصنّفات با تصحیح هنری کربن، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقاتِ فرهنگی،چ دوّم1372،ج1و2.##--------،------ : با تصحیح سیدحسین نصر، تهران، پزوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی،چ دوّم، 1373،ج3.##--------،------- : با تصحیح نجفقلی حبیبی،تهران،پزوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی،چ سوّم، 1380، ج4.##طباطبائی، محمدحسین، نهایة الحکمة، با اشراف عبدالله نورانی، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، بی تا.##--------،------- : تعلیقات برالاسفار، قم، مکتبة المصطفوی، چ دوّم، 1368،ج6.##طوسی، خواجه نصیرالدین: شرح الاشارات، قم، النشرالبلاغه،چ اوّل،1375،ج3.##فارابی، ابونصر: اندیشه‌های اهل مدینة فاضله، ترجمة سید جعفر سجّادی، تهران، کتابخانة طهوری، چ دوّم،1361.##صدرای شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا): الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، قم، مکتبة المصطفوی،چ دوّم،1368،ج2و3و6.##----------،--------- : شرح حکمة الاشراق، قم، انتشارات بیدار، چ سنگی، بی تا.##----------،--------- ، تصحیح محمد موسوی،تهران،انتشارات حکمت،چ اوّل،1385.##------------،----------- : الشواهدالرّبوبیّه، قم، بوستان کتاب،چ اوّل،1382.##----------،--------- : المبدأوالمعاد، تصحیح سیّد جلال الدین آشتیانی، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، چ اوّل،1380.##مدرّس زنوزی، عبدالله: لمعات الهیه، تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چ اوّل،1361.##

0 مکتب فلسفی فیض کاشانی Fayd Kashani’s Philosophical School http://pfk.qom.ac.ir/article_257.html 10.22091/pfk.2008.257 0 فیض کاشانی یکی از معدود عالمان شیعی است که با داشتن دیدگاهی مبتنی بر حدیث در فقه (اخباریگری)، بینش فلسفی با گرایش به حکمت متعالیه و عرفان و تصوّف دارد. این مقاله پس از بررسی مکتب فلسفی او، به پاسخ این سؤال می‌پردازد که چگونه فیض میان اخباریگری و حکمت متعالیه و عرفان و تصوّف جمع کرده است. آیا او شخصیتی چند وجهی است یا به گونه‌ای میان رشته‌ای بین حکمت و عرفان و اخباریگری عمل کرده و از هر یک از آنها در تبیین دیگری بهره برده است و یا به وحدت میان برهان و قرآن و عرفان معتقد است و در این فرض، آیا دیدگاه او با نظریه صدرا در این مسأله متفاوت است یا خیر؟ 1 In spite of using hadith-based approach in Islamic jurisprudence, Mulla Fayd Kashani is among the few Shiite scholars who hold a philosophical attitude based on transcendent theosophy, Mysticism and Sufism. Presenting his philosophical school, this research essay deals with the question how he could put together the tradition-oriented approach and such a philosophical attitude. Can we say he is a multi-dimensional scholar, or he has adopted a multi-disciplinary way so that to explain each disciplinary with the other, or he believes in the unity between the demonstration, the verses and intuition. Supposing that these are the case, what differences are there between Mulla Sadra’s and Sohrawardi’s viewpoints? 19 39 محمد صادق کاملان Mohammad Sadeq Kamelan . استادیار گروه فلسفه دانشگاه مفید قم، ایمیل: Kamelan@mofidu.ac.ir ایران اخباریگری حکمت متعالیه فیض کاشانی مکتب فلسفی 1. قرآن کریم.##2. آشتیانی، سیّد جلال الدّین، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوّم، 1378ش، قم.##3. ابن ترکه، صائن الدین محّمد، تمهید القواعد، تحقیق سیّد جلال‌الدّین آشتیانی، انجمن حکمت وفلسفـة ایران، چاپ دوّم، 1360ش، تهران.##4. ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، الاشارات والتنبیهات، دفترنشر الکتاب، چاپ دوّم،1403 ق، تهران.##5. صدرای شیرازی، محمد بن ابراهیم، الأسفار الأربعة، کتابفروشی مصطفوی، بی‌تا، قم.##6. ----------،----------- ، شرح اصول الکافی، تصحیح محمد خواجوی، دوره 4 جلدی، پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی، چاپ دوّم، 1383ش، تهران.##7. ----------،----------- ، الشواهد الربوبیة، دانشگاه مشهد، چاپ اوّل، 1346ش، مشهد.##8. ----------،----------- ، الشواهد الربوبیة، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوّم، 1360ش، مشهد.##9. فیض‌کاشانی، ملّامحسن، اصول‌المعارف، تحقیق سیدجلال‌الدین آشتیانی، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوّم، 1362ش، قم.##10. -----، ----- ، ده رساله، مرکز تحقیقات علمی و دینی امیرالمؤمنین(ع)، چاپ اوّل، 1371ش، اصفهان.##11. -----، ----- ، رساله‌های فیض(رساله‌های مرآة الآخره، ضیاء القلب، بشارة الشّیعه و خلاصة الاذکار)، چاپ سنگی، بی‌تا.##12. -----، ----- ، سفینة النّجاة،ترجمـة محمد رضا تفرشی نقوسانی، چاپ قم.##13. -----، ----- ، علم‌الیقین، انتشارات بیدار، چاپ اوّل، 1377ش، قم.##14. -----، ----- ، عین‌الیقین، انتشارات انوار‌الهدی، چاپ اوّل، 1427 ق، قم.##15. -----، ----- ، قرة‌العیون، دارالکتاب الاسلامی، چاپ دوّم، 1423 ق، قم.##16. -----، ----- ، کلمات‌مکنونه، تحقیق عزیز الله عطاردی، مؤسسـة چاپ وانتشارات فراهانی، چاپ اوّل، بی‌تا، تهران.##17. -----، -----، الوافی، مکتبة الامام امیرالمؤمنین(ع)، چاپ اوّل، 1370ش، اصفهان.##18.قیصری، داوود، شرح فصوص الحکم، بیدار، 1363ش، قم.##19. موسوی خوانساری، محمّد باقر، روضات الجنّات، دوره 6جلدی، انتشارات اسماعیلیان، بی‌تا، قم.##

0 نظریه کارکرد گرایی آلستون و معناداری اوصاف الهی Alston’s Functionalism and the Meaningfulness of God’s Attributes http://pfk.qom.ac.ir/article_258.html 10.22091/pfk.2008.258 0 توجیه اطلاق مفاهیم و اوصاف بشری بر خدای نامحدود، مسألهای است که از دیرباز ذهن دانشمندان و فیلسوفان دینی را به خود مشغول کرده است. ویلیام آلستون یکی از برجستهترین فیلسوفان دین در آمریکا، نظریه «کارکردگرایی» در روان‌شناسی فلسفی را برای توجیه این مسأله، مطرح کرده و تلاش وافری کرده تا آن را در مقالات مختلف به اثبات برساند. در این نوشتار تلاش شده است که تمام مقالات آلستون در این زمینه بررسی شود. 1 From a long time ago, thinkers’ and philosophers’ concern was justification of applying human concepts and attributes to infinite God. To justify such an application, William P. Alston, a prominent American philosopher of religion, offered a functionalist theory in the realm of philosophical psychology, and tried to demonstrate it in a series of articles. This research essay is an attempt to investigate into Alston’s articles. 41 67 امیر عباس علیزمانی Amir Abbas Alizamani . دانشجوی دکتری ادیان موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ایران حسین نقوی Hosein Naqavi دانشجوی دکتری ادیان موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ایران اوصاف الهی کارکردگرایی ویلیام آلستون روان‌شناسی فلسفی William Alston, "Speaking Literally of God" in Michael Peterson and others, Philosophy of Religion, Oxford University Press, 1996##ــــــــــــ, Divine Nature and Human Language, Cornell University Press, 1989##Legenhousen, Mohammad, "Religious Deascours" in Al~Tawhid, Vol XII, No2, 1994##Routledge Encyclopedia of Philosophy, V3, p805##آلستون، ویلیام، فلسفه زبان، ترجمه احمد ایزانمنش و احمدرضا جلیلی، نشر سهروردی، چاپ اول,1381##پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، طرح نو، 1379##دانستن، جی. لسلی، آیین پروتستان، ترجمه عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، انتشارات مؤسسه امام خمینی(ره)، 1381##علیزمانی، امیرعباس، "هارتشورن و آکویناس، راهی میانه"، مجله هفت آسمان، سال دوم، شماره ششم، 1379##ــــــــــــ ، علم، عقلانیت و دین، انتشارات دانشگاه قم، 1383##مجله کیان، گفت وگوی اختصاصی کیان با ویلیام آلستون، شمارهی 50##واعظی، احمد ،" کارکردگرایی و زبان الهیات"، مجله معرفت، شماره 19##ویور، مریجو، درآمدی به مسیحیت، ترجمه حسن قنبری، قم، مرکز ادیان و مذاهب، 1381.##

0 اعتبار در جهان‌های ممکن Validity in Possible Worlds http://pfk.qom.ac.ir/article_259.html 10.22091/pfk.2008.259 0 قضایا و قواعد منطق موجهات، در جهان‌های ممکن، معتبرند اما قضایای منطق ربط، در جهان‌های منطقی، و قواعد آن، در وضعیت‌ها اعتبار دارند. روبرت مایر، در سال 1974، به کمک ادات‌های صدق و کذبِ ویلهم آکرمان، نظامی در منطق ربط طراحی کرد که قضایا و قواعد آن، هر دو، در وضعیت‌ها معتبر بودند و به این وسیله، عدم تقارن موجود در منطق ربط میان قضایا و قواعد را از میان برد. در این مقاله، با معرفی نوع جدیدی از ادات‌های صدق و کذب، نظامی منطقی بر پایه منطق ربط طراحی کرده‌ایم که قضایا و قواعد آن در جهان‌های ممکن معتبرند. چنین نظامی، علاوه بر حفظ تقارن، به رفع ناسازگاری موجود میان منطق جدید و منطق ربط می‌انجامد زیرا مانند منطق جدید، جهان‌های ممکن را معیار اعتبار قرار می‌دهد.کلید واژه‌ها: 1 Modal Logic’s theorems and rules are valid in possible worlds but Relevant Logic’s theorems and rules are valid, respectively, in logical worlds and situations. Robert Meyer in 1974 removed this asymmetry between the theorems and the rules of Relevant Logic by establishing a logical system, whose theorems and rules are valid in all situations. Introducing a new kind of truth and falsity operators, the authors in this article sketch a logical system defined on the basis of Relevant Logic. Such a system can not only preserve symmetry, but also remove some inconsistency between Modern Classical Logic and Relevant Logic, because the latter, like the former, puts possible worlds as a criterion for validity. 69 88 اسداله فلاحی Asadollah Fallahi استادیار دانشگاه زنجان ایران falahiy@yahoo.com لطف‌اله نبوی Lotfollah Nabavi دانشیار دانشگاه تربیت مدرس ایران منطق ربط صدق‌نگهداری جهان ممکن وضعیت منطق PWR رید، استیون، فلسفه منطق ربط، اسداله فلاحی، قم، انتشارات دانشگاه مفید؛ (1385)##Belnap, N. D. & J. M. Dunn, 1981, “Entailment and the Disjunctive Syllogism”, Contemporary Philosophy: a new survey, vol. I, ed. G. floistad and G. H. von Wright, The Hague ; Also: Philosophy of language/Philosophical logic, ed, G. Fløistad and G. H. von Wright, The Hague (Martinus Nijhoff),337-366.##Kripke, S., 1959, 'Α Completeness Theorem in Modal Logic', Journal of Symbolic Logic 24 (1959), 1-14.##Kripke, S., 1963a, 'Semantical Analysis of Modal Logic I, Normal Proρositional Calculi', Zeitschrift für Mathematische Lοgik und Grundlagen der Μathematik 9 (1963), 67-96.##Kripke, S., 1963b, 'Semantical Considerations on Modal Logics', Acta Philosoρhica Fennica (1963) Modal and Many-Valued Logics, 83-94.##Kripke, S., 1965, 'Semantical Analysis of Modal Logic II, Non-Normal Modal Proροsitional Calculi', The Theory οf Models ed. J. W. Addison, L. Henkin, Α. Tarski, Amsterdam, 1965, 206-20. ##Meyer, R. K., 1974, “New axiomatics for relevant logics - I”. Journal of Philosophical Logic, 3: 53-86.##Read, Stephen, 1988, Relevant Logic. Basil Blackwell, Oxford.##Restall, Greg, 2000, An Introduction to Substructural Logics. London and New Yourk, Routledge.##Routley, F. R. & Meyer, 1972, “The semantics of entailment (II)”, Journal of Philosophical Logic, 1##Routley, F. R. & Meyer, 1972, “The semantics of entailment (III)”, Journal of Philosophical Logic, 1: 192–208##Routley, F. R. & Meyer, 1973, “Semantics of Entailment”. In Hugues Leblanc, editor, Truth Syntax and Modality, pages 194–243. North Holland, 1973. Proceedings of the TempleIniversity Conference on Alternative Semantics.##

0 نظریه کارنپ و سلارز در مسألة کلی ها Carnap’s and Sellars’ Theories on Universals http://pfk.qom.ac.ir/article_260.html 10.22091/pfk.2008.260 0 یکی از ادله واقع گرایان برای اثبات وجود کلی ها در جهان خارج، برهانِ «ارجاع به مجردات» (abstract reference) است. طبق این برهان، جملات صادق بسیاری در زبان وجود دارند که ظاهرا دربارة کلی ها سخن می‌گویند. به عقیدة واقع گرایان، صدق این گونه جملات قابل تبیین نخواهد بود مگر آنکه کلی ها در جهان خارج وجود داشته باشند. کارنپ بر اساس نظریة «درجات زبانِ» خود، این برهان را مورد نقد قرار داده و استدلال می‌کند که توهمِ وجود کلی‌ها ناشی از خلط میان درجات مختلف زبان با یکدیگر است. از نظر وی، جملاتی که ظاهرا دربارة کلی ها سخن می‌گویند، در واقع، جملاتِ درجة دومی هستند که احکامی دربارة برخی عبارات درجة اول بیان می‌کنند. بر نظریة وی دو اشکال عمده گرفته شده است: 1- نظریه کارنپ بر خلاف تصور وی در حذفِ ارجاع به کلی ها موفق نیست. چرا که بر اساس نظریه وی، ارجاع به یک نوع از کلی ها (کلی های غیر زبانی) از میان می‌رود اما ارجاع به نوع دیگری از کلی‌ها (کلی های زبانی) جای آن می‌نشیند. 2- بر فرضِ صحت نظریه کارنپ، ترجمة جملات مورد بحث، از زبانی به زبان دیگر به غایت دشوار و پیچیده می‌شود. ویلفرد سلارز سعی می‌کند به دواشکال مذکور پاسخ دهد و بدین ترتیب، روایتی اصلاح شده از نظریة کارنپ ارایه می‌دهد. در مقاله حاضر، ابتدا نظریه کارنپ شرح داده می‌شود. سپس اشکالات آن بیان می‌شود. پس از آن، روایت اصلاح شده سلارز از نظریه کارنپ توضیح داده می‌شود. 1 One of the arguments of the realists to prove the existence of universals in the external world is “abstract reference”. According to this argument, there are many true sentences in a language which apparently relates to universals. In the realists’ view, truth of these sentences can be explicated only when universals exist in the external world. On the basis of his “degree of language” theory, Carnap has criticized the above-mentioned argument and demonstrated that delusion of the existence of universals has resulted from the confusion in regard to different degrees of language. In his view, those sentences concerning to universals are in fact second-order sentences which assert properties with regard to some first-order sentences. But Carnap’s theory suffers from two main objections: firstly, his theory is not successful in the elimination of reference to universals, because on the basis of his theory, only reference to non-linguistic universals would be eliminated but reference to linguistic universals continue to survive. Secondly, supposing that Carnap’s theory is true, translation of the sentences in question would be extremely difficult and complicate. So Wilfred Sellars attempts to response the two objections, and thus, to present a reformed version of Carnap’s theory. In the present article, the author first explains Carnap’s theory; then, it presents the relevant objections; and finally, it offers Sellars’ reformed version of Carnap’s theory. 89 105 هاشم مروارید Hashem Morvarid پژوهشگرِ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهشکده دفتر تبلیغات اسلامی خراسان ایران hmorvarid@ipm.ir کارنپ سلارز ارجاع به مجردات اسم معنا اسم خاص Bacon, J., "Tropes", in Stanford Encyclopedia of Philosophy (fall 2005 Edition) URL=##http://plato.stanford.edu/archives/fall2002/entries/tropes.##Chomsky, N., Aspects of the Theory of Syntax. MIT Press, 1965.##Frege, Gottlob, Begriffsschrift, eine der arithmetischen nachgebildete Formelsprache des reinen Denkens, Halle a. S.: Louis Nebert. Translated as Concept Script, a formal language of pure thought modeled upon that of arithmetic, by S. Bauer Mengelberg in J. vanHeijenoort (ed.), From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1967.##Loux, M.J., Metaphysics, A contemporary introduction, 2nd ed., Routledge, New York, 2002.##Loux, M.J., Metaphysics, contemporary readings, Routledge, New York, 2001.##Loux, M.J., Substance and Attribute, Dordrecht, Reidel, 1978.##Carnap, R., The Logical Syntax of Language, NJ: Littlefield, Adams and Co., Patterson, 1959.##Jackson, Frank, "Statements about Universals", Mind 1977 LXXXVI (343):427-429; doi:10.1093/mind/LXXXVI.343.427. Reprinted in Loux 2001.##Moreland, J.P., "Nominalism and Abstract Reference", American Philosophical Quarterly 27, 1990: 325-34.##Peirce, Charles S., Collected Papers of Charles Sanders Peirce, Hartshorne and Weiss (eds.), Cambridge: HarvardUniversity Press, 1931-58.##Sellars, Wilfrid, "Abstract Entities" in Review of Metaphysics, 16, 1963, 627-671.##Uebel, Thomas, "Vienna Circle", in Stanford Encyclopedia of Philosophy (fall 2006 Edition) URL=## http://plato.stanford.edu/archives/fall2002/entries/vienna-circle.##

0 فلسفه‌ حقوق محیط‌ زیست‌ و آثار آن‌ Philosophy of Environmental Law and Diverge Effects http://pfk.qom.ac.ir/article_261.html 10.22091/pfk.2008.261 0 مقاله‌ای‌ که‌ در پیش‌ رو است‌ به‌ بحث‌ از فلسفه‌ حقوق محیط‌ زیست‌ و آثار آن ‌می‌پردازد. و مراد از فلسفه‌ حقوق، نظریه‌ کلی‌ حاکم‌ بر علم‌ حقوق است‌ که‌ گاهی‌ به‌ آن‌ کلیات‌ حقوق هم‌ گفته‌ می‌شوند که‌ موضوع‌ آن‌ بحث‌ از رابطه‌ منطقی‌ بین‌ قواعد موجود است‌، اما دو امر مهم‌ در فلسفه‌ حقوق دخیل‌ است‌ که‌ یکی‌ مبنای‌ حقوق و دیگری ‌هدف‌ آن‌ است‌. از نظر مبنای‌ حقوق در این‌ که‌ آیا مبنای‌ حقوق وحی‌ یا عقل‌ بشر یاتجربه‌ و مشاهده‌ یا لذت‌ و غیره‌ است‌، بین‌ دانایان‌ فن‌، اختلاف‌ است‌ و در این‌ که‌ آیا هدف‌ حقوق که‌ بیشتر جنبه‌ سیاسی‌ دارد آیا اصالت‌ فرد است‌ یا اجتماع‌ و دولت‌ یا تلفیقی‌ از این‌ دو، باز اختلاف‌ است‌ و این اختلاف‌ در عمل‌، نتایج‌ متفاوتی‌ را به‌جا می‌گذارد. که‌ یکی‌ از آن‌ موارد، بحث‌ از فلسفه‌ حقوق محیط‌ زیست‌ است‌ و بسته‌ به‌ این‌ که‌ فلسفه‌ حقوق محیط‌ زیست‌، نگرش‌ مادی‌ یا الهی‌ باشد، نتایج‌ دوگانه‌ای‌ را به‌دنبال‌ دارد. بنابراین‌ بحث‌ از فلسفه‌ حقوق محیط‌ زیست‌، یک‌ بحث‌ مبنایی‌ است‌ که‌ لازم‌ است‌ قبل‌ از مباحث‌ طولانی‌ حقوق محیط‌ زیست‌ به‌ آن‌ پرداخته‌ شود.به‌ طور خلاصه‌ می‌توان‌ گفت‌: فلسفة‌ دفاع‌ از حقوق محیط‌ زیست‌، نزد الهیون‌، عمل‌ به‌ تکلیف‌ در حفظ‌ محیط‌ اطراف‌ است‌ در حالی‌ که‌ این‌ فلسفه‌ نزد افراد مادی‌، سودجویی‌ بیشتر است‌ و اگر از حقوق محیط‌ زیست‌ نیز سخن‌ می‌گویند به‌خاطر این ‌است‌ که‌ در بلندمدت‌ از سود فراوان‌تری‌ برخوردار باشند و بدیهی‌ است‌ که‌ اختلاف‌ در نگرش‌ فلسفی‌، آثار مختلفی‌ نیز به‌دنبال‌ خواهد داشت‌. 1 Environmental law is a complex interlocking body of statutes, common law, treaties, conventions, regulations and policies which operate to regulate the interaction of humanity and the natural environment. And the philosophy of law is concerned with providing a general philosophical analysis of law and legal institutions. In the philosophy of law, two discussions may be more important. One is the basis of law and the other, its goals. So on one hand, there is a disagreement between scholars of law on whether the basis of law is revelation, reason or experience, and on the other hand, on whether the aim of law is individual-based or society-based or a synthesis of these two. Such a disagreement can practically cause different effects. Consequently, the contrasting effects can be seen in the philosophy of environmental law as well. Here, in theists’ view, protection of environmental law is due to the motivation of fulfilling a religious obligation, whereas in materialists’ opinion it is motivated by profiteering. Thus, a fundamental work prior to any discussions on the complex issues of environmental law is debate on the philosophy of environmental law and its dualistic effects, which the present paper attempts to deal with. 107 117 عزیزاله‌ فهیمی‌ Azizullah Fahimi استادیار دانشگاه قم ایران فلسفه حقوق فلسفه‌ محیط‌ زیست‌ حقوق محیط زیست قرآن‌ کریم‌##1. جی‌.تی‌، میلر، زیستن‌ در محیط‌ زیست‌، ترجمه‌ مجید مختوم‌، نشر دانشگاه‌ تهران‌، 1384.##2. دانش‌پژوه‌، مصطفی‌ و خسروشاهی‌، قدرت‌اله‌، فلسفه‌ حقوق، مؤسسه‌ آموزشی‌ پژوهشی‌ امام ‌خمینی‌ (ره‌) قم‌، 1381.##3. سازمان‌ محیط‌ زیست‌ ایران‌، مجموعه‌ مقالات‌ حقوق محیط‌ زیست‌، 1378.##4. طوسی‌، خواجه‌ نصیرالدین‌، اخلاق ناصری‌، چاپ‌ بمبئی‌، 1367.##5. الغرابیه‌، مسامح‌ و الفرحان‌، یحیی‌، المدخل‌ الی‌ العلوم‌ البیئه‌، عمان‌، دارالشرو، 2002م‌.##6. کاتوزیان‌، ناصر، فلسفه‌ حقوق، شرکت‌ سهامی‌ انتشار، چاپ‌ اول‌، تهران‌، 1377.##7. کیس‌، الکساندر، حقوق محیط‌ زیست‌، ترجمه‌ محمدحسن‌ حبیبی‌، دانشگاه‌ تهران‌، 1384.##8. لاروس‌، فرهنگ‌ فلسفی‌ (انگلیسی‌)##9. مجلسی‌ محمدباقر، بحارالانوار، دار احیاء التراث‌ العربی‌، بیروت‌، ج 3، 75 و 76، 1403.##10. مخدوم‌، مجید، شالوده‌ آمایش‌ زمین‌، دانشگاه‌ تهران‌، 1384.##11. مرکز جهانی‌ علوم‌ اسلامی‌، پیام‌ همایش‌ فقه‌ و محیط‌ زیست‌، قم‌، 1384.##12. مفضل‌ بن‌ عمر، توحید مفضل‌، ترجمه‌ نجفعلی‌ میرزایی‌‌، نشر هجرت، چاپ‌ هفتم، 1379.##13. وینسون‌، جان‌، اخلاق محیط‌ زیست‌، ترجمه‌ عبدالحسین‌ وهاب‌زاده‌، نشر جهاد دانشگاهی ‌مشهد، 1382.##14. سایت : org.unep.www##15. سایت: www.unesco. org##

0 رویکرد شاعران به موضوعات کلامی در شعر عربی Poets’ Approach to Theological Themes in Arabic Poetry http://pfk.qom.ac.ir/article_262.html 10.22091/pfk.2008.262 0 پس از فروپاشی دولت امویان، وروی کارآمدن عباسیان در اوائل قرن دوم هجری، جامعة اسلامی شاهد تحولاتی عمیق در تمامی زمینهها گردید که عمده ترین این تحولات متوجه مبانی اعتقادی مردم شده بود. ظهور مکاتب مختلف مذهبی و تنوع گرایشهای کلامی و فلسفی از شاخصههای برجسته این دوران به شمار میرود. بسیاری از علوم و معارف انسانی از جمله ادبیات و شعر عربی تحت تأثیر این امواج پرخروش فلسفی و کلامی قرار گرفت که حاصل آن را در تنوع موضوعات ادبی میتوان جستجو کرد. نگارندة این مقاله سعی بر این دارد تا جنبههای مختلف این تأثیر را بررسی کرده بازتاب آن را در شعر عربی بیان نماید. 1 After the collapse of the Umayyad dynasty and the Abbasids’ gaining power in the early years of the second century/eighth century, the Islamic community witnessed profound changes in all affairs, of which the most significant changes concerned people’s beliefs. So the appearance of various sects and theological-philosophical trends are regarded as the main characteristics of this period. Accordingly, several branches of Humanities, especially literature and Arabic poetry, have been influenced by this torrential theological-philosophical trend, whose effects are observable in the variations of the literary themes. This paper is going to deal with various aspects of this effect as well as its overtones in Arabic poetry. 119 132 حیدر محلاّتی Heydar Mahallati استادیار دانشگاه قم. ایمیل: Mahallati1000@yahoo.com ایران علم کلام جبر اختیار مرجئه معتزله شعر عربی 1 ـ ابن المعتز، عبدالله بن محمّد، طبقات الشعراء، القاهره، دار المعارف، 1956م.##2 ـ ابن منظور، محمّد بن مکرم، أخبار أبی نواس، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، 1995م.##3 ـ أبو العتاهیه، اسماعیل بن القاسم، دیوان أبی العتاهیة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، 1999م.##4 ـ أبو الفرج الاصفهانی، علی بن الحسین، الأغانی، بیروت، دار الفکر، چاپ سوم، 1995م.##5 ـ أبو نواس، الحسن بن هانئ، دیوان أبی نواس، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، 1997م.##6 ـ البغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفَرْق بین الفِرَق، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، چاپ دوم، 1977م.##7 ـ پاینده، أبو القاسم، نهج الفصاحة: مجموعه کلمات قصار حضرت رسول(ص)، تهران، انتشارات جاویدان، چاپ اول، 1374ش.##8 ـ الثعالبی، عبدالملک بن محمّد، خاص الخاص، مطبعة السعادة بمصر، 1809م.##9 ـ الجاحظ، عمرو بن بحر، البیان والتبیین، تحقیق: فوزی عطوی، بیروت، دار صعب، چاپ اول، 1968م.##10 ـ --، --، الحیوان، تحقیق: عبدالسلام محمّد هارون، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1969م.##11 ـ الجرجانی، عبدالقاهر بن عبد الرحمن، دلائل الإعجاز، تحقیق: الدکتور محمّد التونجی، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ اول، 1995م.##12 ـ الحر العاملی، محمّد بن الحسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، 1414 ق.##13 ـ الخطیب البغدادی، أحمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، بیتا.##14 ـ الراغب الاصفهانی، حسین بن محمّد، محاضرات الأدباء، القاهرة، المطبعة الشرقیة، 1326 ق.##15 ـ ضیف، شوقی، التطور والتجدید فی الشعر الأموی، القاهرة، لجنة التألیف والترجمة والنشر، 1952م.##16 ـ الطبری، محمّد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1407ق.##17 ـ الکُمیت، الکمیت بن زید، الروضة المختارة (شرح القصائد الهاشمیات)، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات،##

0 درآمدی بر ارتباط نظام معرفت شناختی و هستی‌شناختی عزیز نسفی Relation between Epistemology and Ontology in Nasafi’s Thought http://pfk.qom.ac.ir/article_263.html 10.22091/pfk.2008.263 0 عزیز الدین نسفی از بزرگترین حکمای عارف مشرب ایران زمین است که همانند بسیاری از بزرگان حکمت و فلسفة ایرانی گمنام مانده است. مباحثی که نسفی در معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی خود مطرح می کند چنان از انسجام منطقی و قوت نظری برخوردار است که هر خوانندة بی غرضی را می تواند قانع کند. در واقع در کلام عزیز نسفی مبحث منازعه برانگیز و تاریخیِ معرفت‌شناسی، به مفهوم هستی شناسی و وجود گره می‌خورد و در قالب مفاهیم عرفانی مقام و حجاب، غامض ترین مسائل فلسفی را تشریح می‌کند. آموزه‌های وی به حق دستمایة مناسبی برای مفهوم حرکت جوهری در نزد صدرالدین شیرازی بود که او نیز همانند نسفی در ادغام عقل و شهود کوشید. 1 Among the great sages of Iran is `Aziz ad-Din Nasafi, who is still unknown like other great Iranian philosophers. In epistemology and ontology, Nasafi has put forward discussions which enjoys logical coherence and theoretical strength so that they can satisfy any fair readers. In his discussions, Nasafi ties the epistemological matters to the ontological ones and explains the complicate philosophical issues in terms of mystical concepts. As a matter of fact, his doctrines were a proper capital for substantial motion viewed by Mullah Sadra who, like Nasafi, tried to integrate reason and intuition. 133 159 مهدی فدایی مهربانی Mehdi Fadayi Mehrabani کارشناس ارشد علوم سیاسی (اندیشة سیاسی) دانشگاه تهران، محقق ایران معرفت شناسی هستی شناسی عزیز نسفی قرآن کریم##ابن اثیر، عزالدین ابی الحسن، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، 1399هـ ، 1938م)، ج12##افراسیاب پور، علی اکبر، زیبایی پرستی در عرفان اسلامی، تهران، انتشارات طهوری، 1380##اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری، تهران : نشر نامک، 1376##امام خمینی، روح الله، چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول، 1371##ترکمنی آذر، پروین، تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران، قم : موسسه شیعه‌شناسی، 1383##جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، لندن - لیدن : چاپ محمد قزوینی، 37-1912، 1958، ج1##حسینی طهرانی، سید محمدحسین، مهر تابان؛ یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علامه عالم ربانی علامه سید محمدحسین طباطبایی تبریزی، مشهد، نشر: علامه طباطبایی، 1384.##ریجون، لوید، عزیز نسفی، ترجمه مجدالدین کیوانی، تهران، نشر مرکز، 1378##سجادی، سید جعفر، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، تهران، انتشارات طهوری، چاپ هفتم، 1383##سهروردی، شهاب الدین یحیی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح و مقدمه هانری کربن، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1396##طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، 1391ق##12. کاشانی عزالدین محمود بن علی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، مقدمه و تصحیح از جلال الدین همایی، چاپ سوم، تهران، موسسه نشر هما، 1367##13. کربن، هانری، تاریخ فلسفه اسلامی (متن کامل)، ترجمه سید جواد طباطبایی، تهران، انتشارات کویر، به اهتمام انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران، چاپ سوم، 1380##لاهیجی، شیخ محمد، شرح گلشن راز، به اهتمام کیوان سمیعی، تهران، کتابفروشی محمودی، 1366##مجتهد شبستری، محمد، ایمان و آزادی، تهران، انتشارات طرح نو، 1378##مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار ، بیروت، موسسه الوفاء، 1403 ق، ج 79##نسفی، بیان التنزیل، با شرح احوال، تحلیل آثار، تصحیح و تعلیق از علی اصغر میر باقری فرد، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1379##---، ---، کشف الحقایق، به اهتمام و تعلیق احمد مهدوی دامغانی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1344##19. ---، ---، مجموعه رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل، با پیش گفتار هانری کربن، تصحیح و مقدمه ماریژان موله، ترجمه مقدمه از سید ضیاء الدین دهشیری، تهران، انتشارات طهوری، چاپ هفتم، 1384##---، ---، زبده الحقایق، تصحیح، مقدمه و تعلیقات از حق وردی ناصری، تهران، انتشارات طهوری، چاپ دوم، 1381##21. ---، ---، مقصدالاقصی، به همراه اشعه اللمعات از جامی و منتخب الجواهر الاسرار از آذری، مرکز نسخه های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، نسخه شماره B/253، شماره میکرو فیلم 9089##الهجویری الغزنوی، ابو الحسن علی بن عثمان، کشف المحجوب، تصحیح ژوکوفسکی، به قلم محمّد عباسی، تهران، انتشارات امیر کبیر، بی تا##همدانی، عین القضاه، زبده الحقایق، تهران، مطبعه جامعه تهران، بی تا##یاسپرس، کارل، کانت، ترجمه میر عبدالحسین نقیب زاده، تهران، انتشارات طهوری، 1372##

0 مسئلة «ترس آگاهی» در اندیشة کی‌یرکگور Concept of Anxiety in Kierkegaard’s Thought http://pfk.qom.ac.ir/article_264.html 10.22091/pfk.2008.264 0 مفهوم ترس آگاهی یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم اندیشة کی‌یرکگور است که تا حدی موجب منحصر به فرد بودن اندیشة او گردیده است. این مفهوم و ملاحظات مربوط به آن در اندیشة این اندیشمند بزرگ، بسیار مهم و از مهمترین مولفه‌ها و درون مایة اصلی و مقصود اندیشه‌ورزی‌های او است. انگیزة اصلی این تحقیق، نخست از جهت نوع نگاه متفاوت و تازة کی‌یرکگور به این مقوله است. میزان اهمیت این مفهوم برای او تا آن حد است که یکی از آثار مهم خود را تحت این عنوان، به بررسی این موضوع اختصاص داده است. انگیزة دوم این است که بیان کنیم، چگونه کی‌یرکگور قادر است در هر مقولة اندیشة خویش، مفهوم ترس آگاهی را به کارگیرد و به نحوی ماهرانه و زبردستانه نمایان سازد، تا بر خلاف خاستگاه روانشناختی آن که معمولاً باعث فروریختن هویت فرد می‌شود، مانند یک امتیاز برجسته در اختیار فرد قرار گیرد. 1 A pivotal concept in Kierkegaard’s works is the concept of anxiety, which has made his thought quite unique. Considering the essential significance of this concept, Kierkegaard has discussed it in one of his major works called The Concept of Dread. The present paper attempts to explain the above-mentioned concept, and to show how Kierkegaard has applied it in relation to other components of his thought, as well as to clarify its role as a beneficial factor in human’s life. 161 190 زینب اسلامی Zeinab Eslami دانشجوی دکتری فلسفه غرب دانشگاه تهران ایران کی‌یرکگور ترس آگاهی امکان ناضرور 1- مستعان، مهتاب، کی‌یرکگور متفکر عارف پیشه، نشر روایت، 1374##2- Kierkegaard, Soren, Christian discourse, Princeton university press, 1971.##3- ------------------------, papers and journals, penguin group, 1996.##4- ------------------------, the concept of anxiety, Princeton university press, 1980.##5- ------------------------, fear and trembling, repetition, Princeton university press, 1983.##6- Perkins, Robert L., International Kierkegaard commentary fear and trembling and repetition, mercer university press, 1993.##