نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه قم

چکیده

محققان اسلامی ‌از منظرهای مختلف به مقولۀ اخلاق نگریسته‌اند و مطالب مختلف و گاه پراکنده‌ای در این زمینه مطرح کرده‌اند. ورود و خروج محققان به این مبحث‌‌، یکسان نیست. به‌ویژه این‌که نگرش آنان از این جهت که به صِرف عقل اعتماد کرده‌اند یا نقل یا هر دو‌، متفاوت است. بسیاری اوقات چندان به دنبال تنظیم یک نظام اخلاقی یا ساختار معین نبوده‌اند و یا دست‌کم نگاه استقلالی به آن نداشته‌اند و از این‌رو‌‌، چندان تصریحی به «نظام اخلاقی» ندارند. البته‌‌، بی‌تردید اگر« نظام اخلاقی» تعریف شود و منظور از«ساختار» آن تبیین شود و با این نگاه به مجموعۀ آن چه در« اخلاق» آورده‌اند، نگریسته شود‌‌، چه‌بسا بتوان نظام اخلاقی خاص و ساختار معین از آن استخراج کرد‌ که کار چندان ساده‌ای نیز نیست. پاره‌ای از نویسندگان ومحققان معاصر به مسئلۀ «نظام اخلاقی» و «ساختار» آن توجه مستقل نموده‌اند و مسئلۀ «نظام اخلاقی» و شرایط و پیش‌فرض‌های آن را برجسته کرده‌اند که کار بسیار پسندیده‌ای است، اما آن چه در این مقاله ارائه می‌شود‌‌؛ نگاه جدیدی به ساختار اخلاق اسلامی است که سابق بر این در کتب اخلاق اسلامی پیشینه‌ای برای آن یافت نشده است.

تازه های تحقیق

نتیجۀ بحث

اثبات «امکان اخلاق اسلامی» و بیان «ساختار» آن از ضروریات عرصۀ اخلاق اسلامی است. هر دو عنوان در وهلۀ اوّل‌‌، سؤال‌انگیز‌اند: مگر امکان اخلاق اسلامی ‌نیاز به اثبات دارد؟! و یا ساختار خاصی داشته و یا باید داشته باشد. واقعیت این است که اکنون در جهان اسلام‌‌، روشنفکرانی که به مباحث اخلاقی و کلام جدید و تفسیر مشغول‌‌اند‌‌، شبهات مختلفی‌ بر سر راه «امکان اخلاق اسلامی‌» قرار داده‌اند که اصل این امکان را برای بسیاری مشکوک و بلکه ناصحیح ساخته است. با بررسی و دفع شبهات این روشنفکران که گاه با بحث متکلّمین مسلمان و بلکه فیلسوفان یونان خلط می‌شود، راه برای ارائۀ تصویری روشن از اخلاق اسلامی ‌گشوده شد. نظریه‌ای‌که دنبال کرده‌ایم‌‌، این است که اخلاق و دین (در مرحلۀ عملی) دو روی یک سکّه‌اند و هر دو از یک واقعیت پرده برمی‌گیرند و از این‌رو‌‌، به مدد یک‌دیگر می‌آیند و با تشخیص سطوح مختلف این تعامل‌‌، از برخی مغالطات در عدم امکان استناد اخلاق به دین پرده برداشته‌ شد.

بر این اساس، دین و اخلاق هر دو رو به یک جهت دارند و آن کمال انسانی است. کمال انسانی چنانکه عارفان به تصریح آورده‌اند و از آیات قرآنی هم استفاده می‌شود «لقاءاللّه» است. افعالی که در مسیر این غایت نهایی قرار می‌گیرند‌‌، همه برای انسانِ محدود‌‌، شناخته شده نیستند‌‌، در این‌جا دین به کمک اخلاق می‌آید و حرکات و سکنات او را نظم اخلاقی می‌بخشد.

از این‌جا روشن می‌شود که در ساختار «اخلاق اسلامی» اوامر و نواهی الهی نقش عمده‌ای دارند و آن چه در میان علوم اسلامی «فقه» خوانده می‌شود‌‌، نوعی تقدّس اخلاقی می‌یابد که در مقام تدوین اخلاق اسلامی به این نکته باید توجه تامّ داشت.

برخی حکیمان و اخلاقیان اسلامی همچون ابوحامد غزّالی (نک: غزالی‌‌، بی‌تا) و فیض کاشانی(نک: فیض کاشانی‌‌، 1417) در ساختار کتاب خویش مواضعی را برای کلّیات احکام فقهی دیده‌اند و این اکنون در سایه بحث‌های این مقاله تبیین روشن‌تری یافته است و عجیب است که ابن مسکویه با وجود پاره‌ای اعترافات به این هم‌نوایی دین و اخلاق و نیاز به مراجعه به دین در امور عملی‌‌، جای چندانی برای کلیات این اوامر و نواهی در کتاب خویش باز نکرده است.

بحث در جهات مختلف تعامل اخلاق و دین نیاز به مجال بیشتری دارد که امید است در آینده بدانها بپردازیم.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Structure of Islamic Ethics: A New Approach

نویسنده [English]

  • Maryam larijani

Assistant professor of University of Qom

چکیده [English]

Muslim scholars have viewed the subject of ethics from different perspectives and have addressed different and sometimes scattered propositions in this regard; They are different in how they have entered into and concluded the issue, and are particularly different in their views with regards to the sole dependence on intellect or tradition or  both. They have seldom tried to formulate a definite moral system or structure, or at least, they have not taken it into consideration independently, therefore they have not particularly specified a "moral system". No doubt, if the collection of what they have written about "ethics" is viewed with the aim of defining a "moral system" and explaining the meaning and purpose of its "structure", a particular "moral system and its structure" can be extracted, which is not very easy. Some contemporary writers and scholars have taken into consideration the issue of "the moral system and its structure" independently, and highlighted its conditions and presuppositions - which is very admirable, however, the present paper provides a new view about the structure of Islamic ethics which does not hold precedence in previous books of Islamic Ethics.

کلیدواژه‌ها [English]

  • the structure of Islamic ethics
  • moral goal
  • moral act
  • moral agent
  • the domain of moralities
  • Divine encounter

-   قرآن کریم.

-   امام جعفر بن محمد الصادق (ع). (1400 ق). مصباح الشریعه. بیروت: موسسه أعلمی.

-  آمدی‌‌، عبد الواحد بن محمد. (1410 ق). غررالحکم و دررالکلم. قم: دارالکتب الإسلامی.

-  ابن أبی جمهور‌‌، محمد بن زین‌الدین. (1405 ق).عوالی اللئالی العزیزیه. قم: دار سید الشهداء.

-  ابن طاووس‌‌، علی بن موسی. (1376). الإقبال بالأعمال الحسنه فی ما یعمل مرّة فی السنة (إقبال الأعمال). (ج3).قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

-  اصفهانی‌‌، محمد حسین. (1415ق). نهایة الدرایة فی شرح الکفایه. قم: مؤسسه آل البیت.

-   جوادی آملی‌‌، عبداللّه. (1390). ادب قضا در اسلام.(ج1). تحقیق و تنظیم: مصطفی خلیلی. قم: مرکز نشر اِسراء.

-   دراز‌‌، محمد بن عبداللّه. (1418ق). دستور الأخلاق فی القرآن. (چاپ دهم)‌. قاهره: مؤسسة الرساله.

-   رازی‌‌، ابن مسکویه. (بی‌تا). تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق. قاهره: مکتبة الثقافة‌ الدینیة.

-   صافی اصفهانی‌‌، حسن. (1417ق). الهدایة فی الأصول (تقریراً لأبحاث آیةاللّه الخویی). قم: موسسه صاحب الأمر.

-   شیخ صدوق‌‌، محمدبن علی بن الحسین. (1413ق). من لا یحضره الفقیه.(ج3).  قم: انتشارات جامعه مدرسین.

-   صفار قمی‌‌، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ص).(ج3). قم: کتابخانه آیة اللّه مرعشی.

-   طباطبایی‌‌، سید محمد حسین (علامه طباطبایی). (1371). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج6). قم: اسماعیلیان.

-   طباطبایی‌‌، سید محمد حسین (علامه طباطبایی). (1360). رسالة الولایة. قم: موسسه أهل البیت.

-   طبرسی‌‌، احمد بن علی. (1403ق). الإحتجاج علی أهل اللجاج. (ج1). مشهد: نشر مرتضی.

-   طبرسی‌‌، حسن بن فضل. (1412ق). مکارم الأخلاق. قم: الشریف الرضی.

-   طوسی‌‌، محمد بن حسن. (1414ق). الأمالی. قم: موسسه بعثت.

-   طوسی‌‌، محمد بن حسن. (1411ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. (ج2)‌. بیروت: موسسه فقه الشیعه.

-   غزالی‌‌، محمد بن محمد. (بی تا). إحیاء علوم‌الدین. (ج1)‌. بیروت: دار الکتاب العربی.

-     فیض کاشانی‌‌، محمد بن مرتضی. (1417ق). المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء. (ج1). قم: موسسة النشر الإسلامی.

-   کراجکی‌‌، محمد بن علی. (1410ق). کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد. (ج1). قم: دار الذخائر.

-   کلینی رازی‌‌، أبو جعفر محمّد بن یعقوب. (1365). الکافیتهران: درالکتب الاسلامیه.

-   مصباح یزدی‌‌، محمد تقی. (1388). اخلاق در قرآن. (ج1). قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

-   مصباح یزدی‌‌، محمد تقی. (1384). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

-   مکارم شیرازی‌‌، ناصر. (1377). اخلاق در قرآن. (ج1‌‌). قم: مدرسه امام علی بن ابیطالب (ع).

-   ملکی تبریزی‌‌، جواد. (1369). لقاء اللّه. (چاپ چهارم)‌. قم: انتشارات مصطفوی.

-   نراقی‌‌، محمد مهدی. (1332). جامع السعادات. (ج1‌‌).  بیروت: موسسه أعلمی.

-   نوری‌‌، حسین بن محمد تقی. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. (ج11‌‌).  قم: موسسۀ آل البیت.

-   وارنوک‌‌، جان. (1368). فلسفۀ اخلاق در قرن حاضر. ترجمه و تعلیقات: صادق لاریجانی. تهران: مرکز ترجمه و نشر کتاب.

-   اصفهانی‌‌، محمد حسین. (1376-1377). حسن و قبح عقلی و قاعده ملازمه. ترجمه: صادق لاریجانی. نقد و نظر‌‌، 4 (۱۳-1۴)، 129-165.

-   لاریجانی‌‌، صادق. (1386). نظریه‌ای در تحلیل الزامات اخلاقی و عقلی. پژوهش‌های اصولی‌. 3 (7)‌، ص209-234.

-   لاریجانی‌‌، مریم. (1392). رابطه دین و اخلاق‌‌؛ سطوح چهارگانه. اخلاق وحیانی‌‌. 2 (5)‌‌. ص 45-62.

-   لاریجانی‌‌، مریم. (1389). چگونگی امکان اخلاق اسلامی. پژوهش‌های اخلاقی‌‌. 1 (1)‌‌. ص 82-71.

-   هیثمی‌‌، علی بن أبی بکر. (1414ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد‌. (ج8). قاهره: مکتبة القدسی.

 

-   Annas, J., (1995). The Morality of Happiness. Oxford: Oxford University Press.

-   Bartley, W. W., (1972). Morality and Religion. UK: Palgrave McMillan.

-   Davis, N., (1993). Contemporary deontology in Companion to Ethics. Ed. Peter Singer. USA: John Wiley & Sons.

-   Foot, P., (1978) Virtues and Vices and Other Essays in Moral Philosophy. USA: University of California Press.

-   Finnis, J., (2011). Natural Law and Natural Rights. Oxford: Oxford University Press.

-   Frankena, W. K., (1976). Perspectives on Morality: Essays. USA: University of Notre Dame Press.

-   Frankena, W. K., (1973). Ethics. USA: Prentice-Hall.

-   Rawls, J., (2000). Lectures on The History of Moral philosophy. USA: Harvard University Press.

-   Moore, G. E., (1965). Principia Ethica. UK: Cambridge University Press.

-   MacIntyre, A. C., (2013). After Virtue. USA: A & amp; C Black..

-   Alexander, L.; Moore, M. (2016). Deontological Ethics. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. URL = .

-   Kraut, R., (2016). Altruism. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. URL = .

CAPTCHA Image