دوری بودن شکل نخست قیاس اقترانی در کلام ابو سعید ­ابو ­الخیر و پاسخ­های ابن­سینا و دیگران به آن

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک

چکیده

گرچه فضای گفتگوی منطقی میان ابوسعید­بن­ابی­الخیر و ابن­سینا مه­آلود بوده و پیرامون زمان، مکان و یا اصل بهره­مندی آن از واقعیت تردیدهایی وجود دارد - و دست­یابی به خورشید حقیقت در این زمینه مجالی گسترده و در خور را می­طلبد- اما مهم­تر از آن، سخن درباره محتوای این گفتگو است. کنکاش اصل پرسش ابوسعید، پیشینه و پسینه آن و نیز کاوش در پاسخ ابن­سینا و سلف وی و همچنین رویکرد پسینیان به آن شایسته توجهی دو چندان است. مقاله حاضر در پی آن است که در محورهای یاد شده و بویژه شش پاسخ داده شده به این پرسش و با نمایاندن نادرستی برخی از آنها و استواری پاره‌ای دیگر، کوششی سزاوار ارائه نماید و بدین ترتیب گامی سودمند در سیر مباحث منطقی بردارد.

تازه های تحقیق

- نتیجه­گیری

خرده­گیری ابوسعید- که در صورت استواریش به سفسطه و عدم امکان تحصیل معرفت برهانی می‌انجامد و از پشت پردة ستیزة شهود و خرد برخوردار است - بر نامفید بودن شکل نخستین قیاس و نیز دیگر شکل­های مبتنی بر آن و به تبع، استدلال و خردورزی پایه‌ریزی شده است. به عقیدة او علم به کبرا علم به نتیجه را مستلزم است و جهل به آن نیز جهل به نتیجه را در پی دارد. مشکل از آنجا پیدا می­شود که اگر مستدل به کبرا شناخت دارد با چینش مقدمات در صدد دست­یابی به چه چیزی است؟ به باور ابوسعید- و نیز هم باورهای او- در این هنگام استدلال هیچ دستاورد جدیدی را در پی ندارد. از همین روی برای دست­یابی به چنین دستاوردی لازم است از معلوم بودن نتیجه در کبرا دست کشید که در این صورت شناخت مستدل نسبت به کلیت کبرا نیز نادرست خواهد بود. در جبهه مقابل، هماوردان ابوسعید و هم باورانش، برآنند که علم به کبرا با علم به نتیجه تنها در اصل علم بودن اشتراک دارند و در گونة آن با یکدیگر متفاوتند و به همین سبب مستدل می­کوشد خود را از گونه­ای از علم (اجمالی، بالقوه، کلی، موصوف به أ) که ویژگی علم به کبراست به گونه‌ای دیگر (تفصیلی‏، بالفعل، خاص، موصوف به ب) با دست­یابی به نتیجه برساند. هم چنین هیچ یک از این پاسخ‌ها – حتی محقق نائینی که در این زمینه به طور مجمل اشاره‌ای به دو منبع کلّی عقل و نقل نموده‌اند -  راه به دست آوردن کلیت کبرا را به طور ویژه و تفصیلاً مشخص ننموده‌اند، گرچه مسلّم است که هر چند با چندین واسطه سرانجام باید به یکی از بدیهیات پایه (اولیات، حسّیات، وجدانیات، حدسیات، متواترات و فطریات) باز گردد.

نگارنده بر این باور است که دست کم پاسخ­های حلّی ارسطو، ابن­سینا و قطب‌الدین رازی در این نقطه با یکدیگر اشتراک دارند که ابوسعید و هم باورهای او نتوانسته­اند به این تفاوت در گونه‌های علم، التفات پیدا کنند و شاید اگر ابوسعید تنها برخی نوشته­های ابن­سینا مانند نجات و شفا را عمیقاً خوانده بود هرگز چنین پرسشی را از وی نمی­نمود. البته ظاهراً همه کسانی که در صدد پاسخ به مفاد شبهه یاد شده برآمده‌اند، پذیرفته‌اند که صورت شکل اول قیاس، خاستگاه دور و یا مصادره بر مطلوب می‌باشد و از این نظر است که هیچ یک از اینان به تفسیر و تأویل صورت قیاس و کلی بودن مقدمه کبرا نپرداخته‌اند و پاسخ را در ناحیه ماده مقدمات و نتیجه و یا در ناحیه علم مستدلّ جست و جو کرده‌اند. پاسخ‌های مبتنی بر فراموشی و یادآوری نتیجه، اجمال و تفصیل آن و بالقوه و بالفعل بودن این علم، ناظر به شخص مستدلّ و تفاوت حالات درونی او به هنگام ارائه استدلال قیاسی به شکل اول است. پاسخ‌های دیگر – یعنی تفاوت به کلیت و جزئیت، عام و خاص، اتصاف به وصف أ و ب – ناظر به مواد قیاس و نتیجه آن هستند.

از جمله دستاوردهای این تحقیق آن است که با توجه به ورود شبهه استحاله تحصیل حاصل و طلب مجهول در تصورات و سریان آن به تصدیقات، ارائه پاسخ واحد به آن امری دشوار نمی‌نماید؛ چه اینکه هم پاسخ افلاطون و هم پاسخ‌های مبتنی بر تفاوت حالات مستدل به هنگام علم به کبرا و علم به نتیجه در باب تصورات نیز قابل ارائه است. چنان که خواجه طوسی بر آن است که سبب این غلط (شبهه تحصیل حاصل و طلب مجهول مطلق در تصورات) غفلت از شعور به کیفیت حصور تصورات بود و آن آن است که معرفت چیزها امری نیست که حصول آن دفعه واحده باشد، بل آن را مراتب است در قوت و ضعف و وضوح و خفا و خصوص و عموم و کمال و نقصان. (طوسی، همان، ص 410) ولی پاسخی مانند آنچه فخر رازی در باب تصورات ارائه کرده، یعنی بداهت همه تصورات و عدم امکان فرض تصوری اکتسابی، حتی به عقیده خود او در باب تصدیقات جاری نیست (فخر رازی، 1420 ه‍ ق، صص 80 و 81 و 1342 ه‍ ش، ص 289 – 291) گر چه به باور برخی هیچ تردیدی در جریان دلیل فخر رازی در باب تصدیقات نیز وجود ندارد. (قطب رازی، بی تا، ص 105)

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

On the First Figure of Conjunctive Syllogism: Abu Sa`id's Opinions and Avicenna's Responses

نویسنده [English]

  • Ebrahim Noo'i
چکیده [English]

Although the climate of dialogues between Abu Sa`id and Avicenna on Logic is foggy -- and there are doubts on the meeting of these two great men, which demands more studies-- what is more important is to pay attention to the content of the dialogues. In other words, it is worthy of more attention to discuss on Abu Sa`id's questions and Avicenna's oral or written responses as well as the latter thinkers' approaches. Therefore the author in this paper seeks to deals with the above-mentioned points, particularly with six suggested answers and to show that some of those are correct but some others, incorrect.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Abu Sa`id
  • Avicenna
  • syllogism
  • first figure
  • vicious circle
  1. ابن رشد، ابوالولید محمد بن احمد بن رشید، نصّ تلخیص منطق ارسطو، تحقیق د. جیرارجهامی، بیروت، دارالفکر اللبنانی، الطبعه الاولی، 1992 م، المجلد الرابع.
  2. ابن­زرعه، ابوعلی عیسی بن اسحاق زرعه، منطق ابن زرعه، تحقیق و ضبط و تعلیق د. جبر ارجهامی- د. رفیق العجم، بیروت، داراالفکر اللبنانی، الطبعه الاولی، 1994 م.
  3. ابن­سینا، حسین­بن­علی، شفا، البرهان فی­المنطق، تصدیر و مراجعه الدکتور ابراهیم مدکور، قم، منشورات، مکتبه، آیه الله العظمی المرعشی النجفی، 1404 هـ ق.
  4. _______ النجاه، نقحّه و قدّم له الدکتور ما جد فخری، بیروت، منشورات دارالافاق الجدیده، الطبعه الاولی، 1985 م.
  5. _______ ، الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، الطبعه الاولی، 1375 ه‍ ش، جزء الاوّل.
  6. ابهری، اثیرالدین مفضّل بن عمر، تنزیل الافکار (همراه با تعدیل المعیار خواجه توسی)، مجموعه منطق و مباحث الفاظ، به اهتمام مهدی محقق و توشی هیکو ایزوتسو، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، 1370 ه‍ ش.
  7. ارسطو، منطق ارسطو، حققه و قدّم له الدکتور عبدالرحمن بدوی، الکویت، وکاله المطبوعات و بیروت، دارالقلم، الطبعة الاولی، 1980 م، الجزء الاوّل.
  8. ارموی، سراج الدین محمد بن ابی بکر، مطالع الانوار، (به همراه شرح المطالع، قطب الدین رازی)، قم، انتشارات کتبی نجفی، بی‌تا.
  9. افلاطون، دوره آثار افلاطون، ترجمه محمد حسن لطفی، رضا کاویانی، تهران، شرکت سهامی انتشارات خورازمی، چاپ سوم، 1380، جلد اوّل.
  10. بغدادی، ابوالبرکات هبه الله ابن­علی­بن­ملکا، المعتبر، ایران، منشورات جامعه اصفهان، الطبعه الثانیه، 1415 هـ ق.
  11. تنکابنی، میرزا محمد، قصص العلماء، تهران، کتابفروشی علمیه اسلامیه، بی‌تا؛
  12. التهانوی، محمد علی، موسوعه کشّاف اصطلاحات الفنون العلوم، تقدیم و اشراف و مراجعه د. رفیق العجم، بیروت، مکتبه الناشرون، الطبعه الاولی، 1996 م، الجزء الاوّل.
  13. حسن­زاده آملی، حسن، دروس معرفت نفس، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1362 هـ ش، دفتر سوم.
  14. خوئی، سید ابوالقاسم، اجود التقریرات (تقریر درس خارج اصول فقه میرزای نائینی)، قم، کتابفروشی مصطفوی، بی‌تا.
  15. دانش­پژوه، محمد تقی، فرهنگ ایران زمین، به اهتمام ایرج افشار و دیگران، ایران، بهمن، چاپ دوم، 1354 هـ ش، جلد اول.
  16. دبیران کاتبی، نجم الدین، علی، الرساله الشمسیه ( به همراه تحریر القواعد المنطقیه، قطب الدین رازی)، تصحیح محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار، الطبعه الثالثه، 1427 ه‍ ق.
  17. رازی، قطب­الدین، شرح المطالع، قم، انتشارات کتبی نجفی، به خط عبدالرحیم، بی‌تا.
  18. سبزواری، ملاهادی، شرح منظومه، تعلیقه الاستاد حسن­زاده الآملی، تهران، نشر ناب، چاپ اول، 1369.
  19. سامی النشار، علی،‌المنطق الصوری منذار سطو حتی عصورنا الحاضرة‏،‌ مصر، دارالمعرفة الجامعیة، 1999 م.
  20. شهابی، محمود، رهبر خرد، تهران، کتابخانه خیام، چاپ سوم، 1379 ه‍ ق (1329 ه‍ ش)
  21. طوسی، محمدبن­الحسن، اساس الاقتباس، به تصحیح مدرس رضوی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 2535 شاهنشاهی.
  22. ــــــــــ ، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، الطبعه الاولی، 1375 ه‍ ش.
  23. عبدالرب عبادی، شمس العلما و دیگران، نامه دانشوران، قم، مؤسسه مطبوعاتی دارالفکر، چاپ دوم، جزء سوم (بدون ذکر سال کتاب).
  24. غزالی، ابوحامد محمد، المستصفی من علم الاصول، مصر، المطبع الامیریه، الطبعه الاولی، 1322 ه‍ ق.
  25. ــــــــــ ، معیار العلم، قدّم و علّق علیه و شرحه الدکتور علی بو ملحم، بیروت، دارمکتبة الهلال، الطبعه الاولی، 1993 م.
  26. فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر بن حسین، البراهین در علم کلام، با مقدمه و تصحیح سید محمد باقر سبزواری، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1342 ه‍ ش، جلد دوم.
  27. ــــــــــ‌ ، المحصّل، تقدیم و تحقیق دکتور حسین أتای، قم، منشورات الشریف الرضیّ، الطبعه الاولی، 1420 ه‍ ق.
  28. ــــــــــ‌ ، منطق المخلص، تقدیم، تحقیق و تعلیق احمد فرامرز قراملکی و آدینه اصغری نژاد، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، چاپ اول، 1381.
  29. قراچه داغی تبریزی، میرزا محمد علی بن احمد، (حاشیه بر) الحاشیه علی تهذیب المنطق للمولی عبدالله بن شهاب­الدین الحسینی الیزدی، قم، موسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین، الطبعه الثامنه،‌ 1415 ه‍ ق.
  30. کاظمینی خراسانی، شیخ محمد علی، فوائد الاصول (تقریر درس خارج اصول فقه محقق نائینی)، قم، مؤسسه نشر الاسلامی، الطبعه السابعه، 1421 ه‍ ق، ج 1.
  31. گیلانی (الجیلانی)، شیخ عبدالله، الرساله المحیطه بالتشکیکات المنطقیه (با مقدمه علی شیخ الاسلامی)، قرار داده شده در مجموعه منطق و مباحث الفاظ، به کوشش مهدی محقق و توشی هیکو ایزوتسو، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1370 هـ ش.
  32. ماکوولسکی. آ، تاریخ منطق، ترجمه فریدون شایان، تهران، چاپ مهارت، چاپ دوم، 1366.
  33. مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات، 1364، جلد اول.
  34. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، چاپ هفتم، 1379، جلد پنجم.
  35. ـــــــــــــــ ، (پاورقی بر) اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم، انتشارات صدرا، چاپ ششم، 1368، جلد دوم.
  36. مظفر، محمد رضا، المنطق، بیروت، دارالتعاریف، الطبعه الاولی، 1400 ه‍ ق.
  37. ملکیان، مصطفی، تاریخ فلسفه غرب، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ اول، 1379، جلد اول.
CAPTCHA Image