دلیل افتراض: گزارش و سنجش

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری فلسفه‌ی اسلامی دانشگاه تهران

چکیده

دلیل افتراض یکی از پرکاربردترین روش‌های منطق سنّتی است که منطق‌دانان مسلمان درباره‌ی ساختار و چیستی آن هم‌رای نیستند. از یک سوی، سهروردی و فخر رازی آن را گونه‌ای از قیاس شکل سوم به شمار آورده‌اند، و از سوی دیگر، خواجه نصیر، نه تنها آن را قیاس شکل سوم نمی‌داند، بلکه یک‌سره آن را از قلمرو قیاس بیرون کرده است. نگارنده در این جستار، پس از گزارش دیدگاه این سه منطق‌دان، به سنجش رأی خواجه نصیر پرداخته است.
 
 

تازه های تحقیق

نتیجه

منطق‌دانان مسلمان درباره‌ چیستی دلیل افتراض دیدگاه یکسانی ندارند. کسانی چون سهروردی و فخر رازی آن را قیاس شکل سوم می‌دانند و از این رهگذر بر آن‌اند که منطق دچار سوء ترتیب است، چراکه افتراض از روش‌های اثبات عکس مستوی است و در این مقام هنوز نوبت به قیاس نرسیده است. در برابر، خواجه نصیر برای این ایراد، راه‌حلّی تفکیکی پیش نهاده است، بدین معنا که میان افتراضِ به‌کاررفته در مبحث عکس با افتراض به‌کاررفته در مبحث قیاس تمایز نهاده، و قیاس بودنِ اوّلی را انکار، و قیاس بودنِ دومی را اقرار کرده است. بدین امید که با آن انکار، منطق از دام سوء ترتیب می‌رهد، و با این اقرار هیچ‌گاه دچار سوء ترتیب نمی‌شود؛ چراکه افتراض‌های به‌کاررفته در مبحث قیاس، ضرب‌های سوم و چهارم از شکل دوم، چهارم و پنجم از شکل سوم، و دوم و پنجم از شکل چهارم را به ضرب‌هایی بازمی‌گرداند که یا بدیهی‌اند (ضروب شکل اوّل) و یا پیش‌تر با روش‌های دیگر اثبات شده‌اند. با این همه، در این جستار آشکار گردید که حتّی داروی خواجه نصیر هم ـ که او را به نظریّه‌ای دوگانه درباره‌ دلیل افتراض کشانده است، بیماری سوء ترتیب را درمان نمی‌کند (هرچند می‌تواند مسکّن خوبی برای ایراد سهروردی و فخر رازی به شمار آید). زیرا دلیل افتراضی که برای اثبات ضروب نابدیهیِ قیاس اقترانی حملی به کار می‌رود، به گونه‌ای نامستقیم، به قیاس استثنایی نیازمند است و قیاس استثنایی در منطق سنّتی از قیاس اقترانی مؤخّر است. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ecthesis: An Account and Evaluation

نویسنده [English]

  • Mehdi ‘Azimi
چکیده [English]

Among the most useful methods in traditional logic is Ecthesis (i.e. proof from supposition), on whose whatness and structure Muslim logicians disagree. On one hand, Suhrawardi and Fakhr ar-Razi consider it as a type of syllogism in the third figure, whereas on the other hand, Nasir-ad-din Tusi does not count it among syllogisms at all. The author in this essay firstly presents an account of three logicians’ viewpoints and then evaluates Nasir-ad-din Tusi’s opinions.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • ecthesis
  • the third figure of the syllogism
  • Suhrawardi
  • Fakhr ar-Razi
  • Nasir-ad-din Tusi
  1. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، 1428ق،  الشفاء، (فنّ المنطق، کتاب السفسطة)، راجعه و قدّم له الدکتور ابراهیم مدکور، بتحقیق الدکتور احمد فؤاد الأهوانی، قم، انتشارات ذوی القربی.
  2. ـــــــــــ، 1964م ، الشفاء (فنّ المنطق، کتاب القیاس)، راجعه و قدّم له الدکتور ابراهیم مدکور، بتحقیق سعید زاید، وزارة الثقافة و الإرشاد القومی، القاهرة.
  3. حلّی، جمال‌الدین حسن‌بن‌یوسف،1381،  الجوهرالنضید فی شرح منطق‌التجرید، تحقیق و تعلیق محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.
  4. رازی، فخرالدین محمّدبن‌عمر،1385،  شرح الإشارات و التنبیهات، تصحیح دکتر علی‌رضا نجف‌زاده، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  5. رازی، قطب‌الدین،1384، محمّدبن‌محمّد، شرح‌الشمسیّة، تصحیح محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.
  6. سعیدی، گل‌بابا، 1380ش، قضایا در منطق ارسطویی و تحوّل آن در اسلام، انتشارات مشکوة.
  7. شیرازی، قطب‌الدین محمودبن‌مسعود،1383،  شرح حکمة الاشراق سهروردی، به اهتمام عبدالله نورانی و مهدی محقّق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  8. طوسی، محمّدبن‌محمّدبن‌حسن،1376ش،  اساس الإقتباس، به تصحیح مدرّس رضوی، انتشارات دانشگاه تهران.
  9. ـــــــــــ ،۱۳83،  شرح الإشارات و التنبیهات، با تعلیقات قطب‌الدین رازی، قم، نشر البلاغة.
  10. ــــــــــــ، 1370ش، «تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الأفکار»، منطق و مباحث الفاظ، به اهتمام مهدی محقّق و توشی هیکو ایزوتسو، مؤسسه‌ی انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، تهران، صص 137-248.
  11. عظیمی، مهدی،1385، «نقدی بر استدلال مباشر»، معرفت فلسفی، سال چهارم، شماره اول، پاییز.
  12. مَرَقی کاشانی، افضل‌الدین محمّد، 1366ش، مصنّفات، به تصحیح مجتبی مینوی و یحیی مهدوی، انتشارات خوارزمی، تهران.
 

 

CAPTCHA Image