https://pfk.qom.ac.ir/ پژوهش‌های فلسفی -کلامی fa daily 1 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://pfk.qom.ac.ir/article_4498.html The rapid development of generative artificial intelligence systems, particularly large language models, has significantly reshaped contemporary philosophical discussions of agency. What was once primarily situated within philosophy of mind has now become a central concern in philosophy of technology, metaphysics, and AI ethics. These systems exhibit increasingly sophisticated capacities for natural language generation, inferential simulation, and goal-directed behavior, thereby blurring the conceptual distinction between intelligent behavior and genuine agency. Within analytic philosophy, agency is typically analyzed in terms of intentionality, reason-responsiveness, and rational control. This editorial proposes a graded framework of agency and introduces the concept of the quasi-agent as a philosophical hypothesis. A quasi-agent is an entity that exhibits stable and often complex patterns of agent-like behavior without possessing ontological subjecthood or intrinsic intentionality. To deepen this distinction, the discussion draws on Mullā Ṣadrā’s Transcendent Theosophy, particularly the doctrines of the primacy of existence, the gradation of being (tashkīk al-wujūd), and knowledge by presence (ʿilm al-ḥuḍūrī). From this perspective, agency is not merely a behavioral property but a mode of being. The editorial concludes that artificial intelligence should neither be classified as a full agent nor reduced to a mere instrument, but rather understood as a quasi-agentive entity that challenges prevailing philosophical frameworks of action, responsibility, and subjectivity. https://pfk.qom.ac.ir/article_4461.html This study develops a “programmable” Islamic epistemological framework that brings together kalām, Sufi ethics, and empirical method within one structured workflow. Here, “programmable” means translating metaphysical and ethical commitments into clear inputs, decision rules, checkpoints, and outputs that can be consistently applied and reviewed. The framework aims to improve explanation and testability in fields where metaphysical assumptions shape how evidence is interpreted. Al-Sanūsī’s three judgements are converted into design rules—ethical gates, empirical warrants, and rational-coherence checks—while eight Islamic epistemic sources are arranged into a typed warrant model within a critical-realist perspective. Rather than presenting completed empirical studies, the article offers a methodological framework and illustrative applications using Bayesian model comparison, decision checkpoints, and dual-track protocols linking first-person reports with neural measures.The framework makes three illustrative contributions. In cosmology, it clarifies the role of priors and posterior sensitivity in fine-tuning debates. In quantum foundations, it proposes reporting standards grounded in Bell-type tests and the measurement problem. In consciousness studies, it presents intentionality-sensitive designs that connect phenomenology and neural dynamics under strict ethical safeguards. The program makes priors explicit, strengthens adjudication, and distinguishes normative, empirical, and rational warrants when setting priors and checking external validity. https://pfk.qom.ac.ir/article_4400.html The Proof of al-Ṣiddīqīn, the most rigorous argument for God's existence in Islamic philosophy, has been formulated in various ways. After Mullā Ṣadrā, his formulation gained prominence, while Ibn Sīnā's original version faced three main criticisms from Transcendent Philosophy: that it is purely conceptual, that it relies on the refutation of infinite regress, and that it lacks distinction from the argument from essential possibility. This article reexamines Ibn Sīnā's formulation and defends its originality and sufficiency against these critiques. Through an analytical study of his primary texts, the article demonstrates that the charge of conceptuality arises from preconceptions about Ibn Sīnā's philosophy rather than a neutral reading of his work; that the proof does not depend on refuting infinite regress; and that it is an argument from existential poverty fundamentally distinct from essential possibility. The study further shows that Ibn Sīnā's proof satisfies all four criteria of the Proof of al-Ṣiddīqīn: proceeding within the reality of existence, using self-evident premises, establishing the divine attributes, and requiring no appeal to divine acts. The article concludes that Ibn Sīnā's formulation does not fundamentally differ from Mullā Ṣadrā's and should be regarded as an authentic precursor to the proof in the fifth century AH. https://pfk.qom.ac.ir/article_4364.html This paper offers a differentiated assessment of two major challenges to positivity theories of faith: the internal critique advanced by Malcolm and Scott against desire-based (DES) accounts, and the external axiological critique concerning the value of God’s existence. I argue that these challenges operate at distinct levels and therefore do not carry equal force. Malcolm and Scott demonstrate that faith can persist in the absence of positive desire, inclination, or favorable evaluation toward its object. Their analyses of crisis, ambivalence, and sustained commitment devoid of a pro-attitude successfully undermine the posited conceptual necessity of desire for faith, exposing the limitations of linguistic and intuitive defenses of DES-positivity. By contrast, axiological anti-theistic arguments which often appeal to personal goods such as privacy or autonomy remain limited in scope. We contend that they are insufficient to outweigh the broad impersonal goods traditionally associated with theism, including cosmic justice, moral grounding, the absence of gratuitous evil, and objective meaning. We argue that such objections do not destabilize the structural core of positivity theory, but they at most render its evaluative dimension context-sensitive. The overall conclusion is therefore differentiated: while DES-positivity fails to be a necessary condition for faith, the axiological critique does not decisively refute the evaluative dimension of positivity theory. As an alternative, we advance the True Grit Theory as a structurally superior alternative. By grounding faith in practical steadfastness, resilience, and coordinated commitment under pressure, True Grit captures the action-guiding nature of faith without treating positive desire as conceptually essential.  https://pfk.qom.ac.ir/article_4386.html Material religion, as a broad field of inquiry, examines how material forms and embodied practices participate in the making of religious worlds. This article seeks to extend that conversation by drawing on insights from the phenomenology of technology. From this perspective, artefacts–whether explicitly religious or not–are not passive symbols but active mediators that shape and extend perception. They configure how the sacred is sensed, enacted, and made present. By attending to the mediating function of tools and technologies, the analysis highlights how material engagements can open experiential horizons that would otherwise remain beyond immediate reach. In this sense, both scientific instruments and religious artefacts function as extensions of human embodiment, enabling access to domains–such as transcendence–that would remain inaccessible without them. The article concludes that, within religious contexts, artefacts serve either to draw the transcendent into the immanent or to elevate the immanent toward the transcendent, and are therefore far from passive. https://pfk.qom.ac.ir/article_4362.html One of the attributes traditionally ascribed to God by medieval philosophers is divine simplicity. This article explores the various interpretations of divine simplicity presented by medieval thinkers, evaluating their philosophical plausibility. It addresses the concept of divine simplicity primarily with respect to the absence of plurality in the divine essence. While God is free from material multiplicity, the discussion highlights that analytical plurality–comprising existence and quiddity–can still exist. Regarding the conception of divine simplicity as pure actuality, the article argues that this concept is acceptable only concerning the attributes of the divine essence. A third interpretation posits that God's attributes are identical to His essence. If this interpretation means that God's attributes do not contribute to multiplicity within the divine essence, then it could also apply to humans and is not exclusive to God. However, if it implies a complete semantic and ontological identity between God and His attributes, this interpretation would be problematic. In conclusion, the article asserts that the concept of divine simplicity is valid in certain senses but not in others.  https://pfk.qom.ac.ir/article_4394.html This study systematically classifies the challenges and solutions in practical theology within a three-level framework: meta-theoretical, theoretical, and practical. Despite developments since Schleiermacher, practical theology lacks an integrated framework addressing interconnected challenges across these levels. Using a descriptive-analytical and comparative-critical method, the research examines key definitions and four approaches: pastoral, social studies-based, theory-centered, and reformist. Findings reveal profound transformations: expansion from ecclesial to social contexts, a shift from applicative to critical-reflective methods based on religious praxis, and increased attention to socio-cultural dimensions. The classification shows that meta-theoretical challenges (modernity, hermeneutical crisis) shape foundational presuppositions; theoretical challenges (interaction with human sciences) create methodological tensions needing interdisciplinary solutions; and practical challenges (clergy education, institutional reforms) demand context-sensitive interventions. The study’s main contribution is demonstrating the dialectical interconnection among these levels: revising epistemological presuppositions enables interdisciplinary methodologies, which facilitate practical reforms in clergy education. Solutions include linking religious narratives to contemporary issues, using social sciences to understand social structures, developing effective communication skills, and creatively employing new technologies in religious education.Keywords:  https://pfk.qom.ac.ir/article_3855.html Negative theology in Kalām aims to preserve the unity and simplicity of the divine essence by refraining from affirming the attributes of God. However, teaching such theology raises a moral and epistemic question: How can one cultivate intellectual humility without dissolving meaningful theological discourse? This article investigates this dilemma by comparing the negative theological models of Jahm b. Ṣafwān and Ḍirār b. ʿAmr. Employing a conceptual and comparative methodology grounded in primary sources and virtue epistemology, this study demonstrates that Jahm’s extreme rejection of predication leads to epistemic skepticism and the collapse of theological reasoning. In contrast, Ḍirār’s approach grounds denial in a semantic strategy that preserves meaning and interpretive responsibility, offering a form of dynamic intellectual humility. The article concludes by proposing an educational model of “dialogical authority,” wherein theological expertise and humility mutually reinforce one another. This model fosters a classroom environment in which students are encouraged to ask difficult questions, acknowledge epistemic limits, and participate responsibly in theological inquiry.  https://pfk.qom.ac.ir/article_4363.html یونانیان و نیز الهی‌دانان مسیحی‌ای که متأثر از آنها بوده‌اند، مانند گریگوری نیسایی، از مفهوم بی‌نهایت با رویکردهای مختلفی سخن گفته‌اند. دقیقاً مشخص نیست که ایشان در إسناد این مفهوم به خداوند، دقیقاً چه معنایی از آن در نظر دارند. یونانیان هم از بی‌نهایتِ کمّی سخن گفته‌اند هم از بی‌نهایتِ کیفی. اما اکثر ایشان و نیز الهی‌دانان مسیحی، در درجه‌ی اول، به بی‌نهایت نه از نظر کمیت، بلکه به عنوان کیفیتی منحصر به فرد از خداوند می‌اندیشند، کیفیتی که ارتباط مستقیمی با عدد و اندازه‌گیری ندارد. از نظر گریگوری، طبیعت الهی، تغییرناپذیر و فاقد هر گونه ضدی است که بتواند او را محدود سازد، و از آنجا که خداوند هیچ ضدی ندارد، در نیکویی و دیگر کمالات، بی حد و حصر است. در جستار حاضر تلاش خواهیم کرد تا سرگذشتِ هستی‌شناختی-الهیاتیِ مفهوم بی‌نهایت در اندیشه‌ی یونانیان باستان و تأثیر آن بر دیدگاه گریگوری نیسایی را بررسی کنیم. این مفهوم به بخشی از الهیات سلبی در آثار گریگوری نیسایی تبدیل می‌شود. از نظر او، به دلیل شدت تعالیِ خداوند، ذات او را نمی‌توان با هیچ نامی بیان نمود. گریگوری اولین متفکری است که به تفصیل در مورد بی‌نهایت الهی بحث می‌کند، اگرچه این مفهوم در دیگر پدران کاپادوکیه‌ای نیز ظاهر می‌شود. https://pfk.qom.ac.ir/article_4390.html «کمال‌گرایی فلسفی» رویکردی اخلاقی است که سعادت انسان را در گرو توسعه ویژگی‌های خاص او مانند عقل می‌داند. از سوی دیگر، «شانس اخلاقی» بر نقش امور غیر اختیاری در قضاوت‌های اخلاقی تأکید دارد. پژوهش حاضر با هدف پر کردن خلأ نظری میان «کمال‌گرایی فلسفی» و «شانس اخلاقی»، مفهوم «شانس‌های استکمالی» را به عنوان عوامل یا موانع غیراختیاری پویا در فرآیند استکمال نفس معرفی می‌کند. مسئله اصلی، تبیین چگونگی تأثیر این عوامل بر استکمال انسان، فراتر از نقش آن‌ها در صرف قضاوت اخلاقی است. با استفاده از روش تحلیل انتقادی و تحلیل توصیفی، این پژوهش به طرح و بسط مفهومی پرداخته که در سه بُعد وجودی، اخلاقی-هنجاری و وظیفه‌شناختی صورتبندی شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که شانس استکمالی نه تنها تکالیف اخلاقی شخصی‌شده و مسیرهای منحصربه‌فردی برای شکوفایی هر فرد را در قالب قابلیت‌های نوع انسانی مشخص می‌سازد، بلکه بنیان‌های قضاوت اخلاقی را به سمت انصاف زمینه‌مند سوق می‌دهد و زمینه یک درک وظیفه‌شناختی برخاسته از شانس را نیز فراهم می‌کند. پس از ارائه زمینه مفهومی در این نوشتار، «شانس استکمالی» به عنوان یک مفهوم مورد تحلیل و تبیین قرار گرفته است. سپس، با پاسخگویی به اشکالات محتمل، تلاش شده تا استحکام منطقی این مفهوم به نمایش گذاشته شود. https://pfk.qom.ac.ir/article_4532.html Regarding forgiveness, there is disagreement on the following “contrast pairs.” (i) The victim (the person who forgives) forgives the offender (the person who is forgiven) for doing something only if it is morally wrong for the offender to do this thing; or even if she has done no wrong, she forgives the offender only if she takes herself to have done wrong. (ii) The victim forgives the offender for doing something only if she is blameworthy for doing this thing; or even if not blameworthy, she forgives the offender only if she takes herself to be blameworthy for doing this thing. In this paper, first, I appeal to “Frankfurt examples” to argue that the belief options—the second members—of each contrast pair are more tenable. Second, I discuss why even these belief options threaten forgiveness if determinism is true in virtue of determinism’s imperiling wrongness. Third, I broach the issue of whether artificial intelligence agents (“AI Agents”) can be apt candidates of forgiveness. I synopsize conditions AI agents must satisfy to be fitting subjects of forgiveness, emphasizing agency requisites for blameworthiness and wrongdoing. The summary’s principal aim is to animate further inquiry into whether AI agents can be agents of the sort that forgiveness presupposes. . https://pfk.qom.ac.ir/article_4554.html This paper addresses a key problem in moral philosophy: Can ignorance be morally attributable when it is not directly voluntary but results from prior omissions within the agent’s control? To answer this question, the study adopts a comparative and interpretive reading of al-Ghazālī’s moral psychology and Michael Zimmerman’s analytic account of responsibility. It specifically examines al-Ghazālī’s analysis of khawāṭir (involuntary suggestions) and the ethical necessity of murāqaba (vigilance), his account of heedlessness as a failure of moral self-governance, and Zimmerman’s tracing strategy, which attributes responsibility for ignorant wrongdoing to earlier failures of epistemic duty. The paper first clarifies the conceptual problem of ignorant wrongdoing, then compares key elements drawn from al-Ghazālī’s moral psychology of vigilance with corresponding elements in Zimmerman’s framework of responsibility, and finally analyzes tracing as a model of indirect responsibility. It argues that although ignorance as an occurrent mental state is not directly imputable, it becomes culpable when traceable to prior controllable omissions. By demonstrating a structural convergence between al-Ghazālī’s account of vigilance and Zimmerman’s tracing condition, the paper concludes that ignorance is indirectly voluntary in a morally significant sense and is thus central to understanding moral agency and responsibility. https://pfk.qom.ac.ir/article_4561.html کارکردگرایی یکی از پذیرفته‌شده‌ترین نظریه‌های امروز فلسفه‌ی ذهن در تبیین آگاهی است که بر مبنای اصل تحقق‌پذیری چندگانه است. بر پایه‌ی اصل تحقق‌پذیری چندگانه کارکرد یک سامانه همبستگی ذاتی با بستر فیزیکی آن ندارد. از این رو، سامانه‌هایی با خصوصیات فیزیکی می‌توانند کارکردهای مشابهی داشته باشند. این اصل بر این فرض استوار است که کارکرد یک سامانه صرفاً متکی بر نقش‌های علّی در شبکه‌ی علیّت است. در فلسفه‌ی ذهن امروز، چیستیِ نقش‌های علّی محل بحث بسیار بوده است و منجر به بحثی گسترده نه تنها در میان موافقان و مخالفان کارکردگرایی بلکه در در میان نحله‌های متفاوت در مکتب کارکردگرایی نیز شده است. در این میان، بحث میان طرفداران فروکاست‌گرایی که معتقد به فروکاست نقش‌های علّی به کارکردهای فیزیکالیستی هستند، با طرفداران نافروکاست‌گرایی که معتقد به استقلال متافیزیکی نقش‌های علّی هستند، یکی از داغ‌ترین مباحث این حوزه بوده است. مقاله‌ی حاضر پس از طرح مبادی کارکردگرایی و محل‌های اختلاف در تلاش است تا از موضعی معرفت‌شناختی راهکاری برای دشواری‌های موجود در تبیین نقش‌های علّی ارائه دهد. https://pfk.qom.ac.ir/article_4590.html Relationalism maintains that conscious perception is a relational state involving mind-independent objects as constituents. A key virtue of the view is its explanation of how perception fixes the reference of perceptual demonstratives: the demonstrated object partly constitutes the perceptual relation itself. Yet perceptual demonstratives exhibit both referential transparency and opacity—phenomena standardly accounted for by positing demonstrative senses or modes of presentation. Relationalism thus confronts a challenge: to explain how a perceptual relation to a single object can underwrite distinct modes of presentation. This paper systematically surveys the logical space of relationalist responses without advocating any particular position. It first articulates a sub-personal account in terms of mental files grounded in binding mechanisms, then argues that such accounts are inadequate due to the need for phenomenal manifestation of object identity. It proceeds to examine conscious-level alternatives: primitivism about objectual unity, apparent location accounts, and cognitivist (conceptualist) reductions of unity to implicit identity judgments. https://pfk.qom.ac.ir/article_4598.html پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، با روش تحلیلی، انتقادی و مقایسه‌ای پژوهش‌های مستشرقان را پیرامون جبر و اختیار در عصمت بررسی کرده و با تفکیک نظامند میان جبر و اختیار در «عصمت از گناه» و «عصمت از خطا، سهو و نسیان» از یک سو و تفکیک میان جبر و اختیار در «وصول به مقام عصمت» و «عمل معصوم در سایه عصمت» از سوی دیگر، میزان انطباق پژوهش ایشان را با دیدگاه متداول متکلمان امامیه می‌سنجد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد دونالدسون، مکدرموت، اشمیتکه و مادلونگ توانسته‌اند تصویری نسبتاً صحیح و روشن از دیدگاه رایج امامیه ارائه دهند. در مقابل، برخی مستشرقان همچون هالیستر، موجان مومن و پینالت با ارائه تبیینی ناقص از مفهوم عصمت، به‌طور ضمنی زمینه برداشت جبری از رفتار معصومان(ع) را فراهم ساخته‌اند. تحلیل نادرست اختیار معصومان(ع)، ناشی از عدم درک صحیح چگونگی استمرار عصمت است. دونالدسون دیدگاه مجلسی را ذکر اما از ارائه جمع‌بندی نهایی و نظر مختار ایشان در رابطه با روایات مرتبط با بحث غفلت ورزیده است. در حوزه براهین کلامی، اشمیتکه و دونالدسون تقریر صحیحی از استدلال‌های امامیه آورده اما مادلونگ بدون بازسازی دقیق براهین، اختیار را مفروض و به نقش استحقاق ثواب به‌عنوان مقدمه اصلی استدلال متکلمان امامیه توجه کافی نداشته است. https://pfk.qom.ac.ir/article_4608.html Is human life meaningful, or is it merely a futile pursuit akin to "chasing the wind" ? The problem of absurdity and the quest for meaning remain central to philosophical inquiry. In this paper, I argue that if human life is structured around narrative, and if narrative is epistemically flawed, then the meaning we derive from our lives is systematically unreliable—rendering life absurd. My account unfolds in four steps: (1) (most) humans are narrative beings; (2) narratives are epistemically unreliable; (3) a life grounded in epistemic falsehood lacks meaning; and (4) therefore, life is meaningless and absurd. This account bridges epistemological nihilism and existential nihilism, grounded in the concept of narrative. I also discuss three influential accounts of absurdity: (1) the purposelessness of the universe, (2) the systematic gap between human desire and the indifferent world, and (3) the lack of rational foundations for life. I show how narrative account is a new way of thinking about absurdity. I conclude by suggesting a possible pathway out of this absurdity, involving a shift from propositional knowledge to holistic understanding, and a more modest conception of truth. https://pfk.qom.ac.ir/article_4612.html مسئلۀ شر، به‌ویژه گونۀ «شر گزاف» که ویلیام رو آن را به‌عنوان شاهدی قرینه‌ای علیه خداباوری طرح کرده است، از چالش‌های بنیادین در فلسفۀ دین به‌شمار می‌آید. این مقاله با روش نقلی_تحلیلی و تمرکز بر آیات قرآن و روایات اهل‌بیت (ع)، پاسخ‌های مرسوم همچون نظام احسن، اختیار، آزمایش، تعالی روح، پاداش اخروی و خداباوری شکاکانه را بررسی و ارزیابی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد هیچ‌یک از این پاسخ‌ها به‌تنهایی کفایت نمی‌کند؛ اما ترکیب نظام‌مندِ آنها هنگامی موجه می‌شود که نقش معرفت‌زایی شرور در مرکز قرار گیرد. الگوی "پاسخ‌انباشتی معرفت‌محور" تمامی این پاسخ‌ها را در محور معرفت‌زایی رنج تفسیر می‌کند. مطابق این طرح، مواجهه با شرور نقشی اساسی در ایجاد معرفت به ضعف وجودی انسان و نیازمندی او به خداوند دارد، و همین معرفت بستر عبودیت و تعالی روح را فراهم می‌سازد. بر این اساس، هیچ شری گزاف نیست. بلکه غایت‌مند و سازگار با صفات علم، قدرت و خیرخواهی الهی است و هر یک از آن‌ها سهمی در معرفت‌افزایی ایفا می‌کند. https://pfk.qom.ac.ir/article_4615.html مسئله «میزان مطالبه اخلاق»، یکی از چالش‌برانگیزترین و بنیادی‌ترین مباحث در فلسفه اخلاق معاصر به شمار می‌رود که مرز میان منافع شخصی و الزامات اخلاقی را ترسیم می‌کند. این مسئله با سه مؤلفه کلیدی «شمول»، «شدت» و «اولویت» صورت‌بندی شده و منجر به شکل‌گیری سه رویکرد کلی «حداکثرگرا»، «حداقل‌گرا» و «اعتدال‌گرا» شده است. تمرکز اصلی این پژوهش بر واکاوی مؤلفه «شمول» است. در ذیل بحث شمولیت، دو تمایز و تفکیک میان «انجام/اجازه ایذاء» و «عامدانه/غیرعامدانه» مطرح می‌شود که هر یک از رویکردهای سه‌گانه، موضع متفاوتی نسبت به آن اتخاذ می‌کنند. مسئله اصلی این مقاله، تبیین نقش و جایگاه قاعده «اعانه بر اثم» در تعیین گستره مؤلفه شمول است. این قاعده که ناظر به مشارکت، همکاری و مسئولیت فرد در قبال افعال ناروای دیگران است، بیان می‌دارد که مسئولیت اخلاقی انسان محدود به دایره بسته افعال مستقیم شخصی نیست، بلکه فرد در برابر اعمال دیگران نیز مسئولیت داشته و باید پاسخگو باشد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کاربست این قاعده در تحلیل مؤلفه شمول، منجر به پذیرش مسئولیت اجتماعی بدون افتادن در دام سخت‌گیری‌های غیرقابل‌تحمل می‌شود. بنابراین، رویکرد برآمده از قاعده اعانه بر اثم، مؤید و مقوم «رویکرد اعتدال‌گرا» در مطالبه اخلاقی است. https://pfk.qom.ac.ir/article_4618.html در حکمت صدرایی موجودات و مخصوصا نفس آدمی در حرکت اشتدادی به جایی می‌رسند که دیگر اسناد هیچ نوع حدی اعم از ماهیتی و مرتبه‎ای به آنها ممکن نیست. لذا نزد صدرا نفس مقام معلومی ندارد، به این درجۀ بی‌حدی «فوق تجرد» گفته می‌شود. یعنی حقیقت انسانی که نفس اوست در سیر و حرکت اشتدادی پس از این‌که از ماده و عوارض ماده جدا می‎شود، از این مرتبه از تجرد هم بالاتر می‌رود تا به جایی که مجرد از ماهیت می‌شود، با سلب ماهیت مقام فوق تجرد حاصل می‎شود. این مطلب هرچند از نوآوری‌های صدرالمتألهین است، اما از این مرتبه هم بالاتر با توجه به مبانی حکمت متعالیه برای نفس ترسیم می‎شود، مرتبه‎ای که در آن، نفس علاوه بر تجرد از جسم و ماده اعم از مادی، مثالی و عقلی، و علاوه بر تجرد از ماهیت، از امکان فقری و حدود مرتبه‎ای و نظایر آن هم مجرد می‎شود و به غایت هستی با فنای تامّ نائل می‎گردد و حیات و بقای ابدی به وجود حق می‌یابد. این دستاورد نوین با تحلیل آراء صدرالمتألهین و دقت عقلی در بیانات ایشان و نظر به مبانی خاص او در خوانشی نو به‎دست آمد. https://pfk.qom.ac.ir/article_4624.html این‌که چیزهای مادی متعارف اطراف ما تغییر می‌کنند اما همان شئ باقی می‌مانند در ابتدا بدیهی به‌نظر می‌رسد، اما برخی فیلسوفان چنین نظری ندارند. مناقشه‌ی مهمی بر سر همین مسئله، «بقاء شئ طی تغییر» ، وجود دارد و دو گروه رقیب در آن استدلال‌های متعددی علیه یکدیگر مطرح می‌کنند تا نشان دهند تفسیر خودشان از بقاء اشیاء، تفسیر درست است. این نزاع را می‌توان ذیل دو چارچوب متافیزیکی مختلف، یعنی سه‌بعدگرایی و چهاربعدگرایی صورت‌بندی کرد. این مقاله در دو بخش سعی دارد نشان دهد هردوی این رویکردها با اشکالات اساسی‌ای مواجه‌اند و باید به دنبال راه حل دیگری بود. بخش نخست به مشکلات استدلال‌های هر دو طرف مناقشه پرداخته، سعی دارد نشان دهد هم سه‌بعدگرایی، هم چهاربعدگرایی در مواجهه با برخی انتقادات رایج در ادبیات پاسخی برای گفتن ندارند. خلاصه‌ این که سه‌بعدگرایان در توضیح مسئله‌ی «بقاء» به مشکل می‌خورند و چهاربعدگرایان گرفتارِ توضیحِ مسئله‌ی «تغییر» خواهند بود. بخش دوم قصد دارد نشان دهد ایراد بنیادین‌تری در پشتِ این نزاع است که هردو رویکرد را با مشکل روبرو می‌سازد. این ایراد بنیادین را با مطرح کردن نسخه‌ای از پارادوکس خرمن نشان می‌دهیم. در انتها پیشنهاد می‌دهیم که راه حل برون‌رفت از این مشکلات، از دریچه‌ی منطق فراسازگارِ LP می‌تواند بگذرد. https://pfk.qom.ac.ir/article_4634.html بررسی پدیدارشناختی تجارب دینی در متون وحیانی، مستلزم بازاندیشی در کارآمدی چارچوب‌های نظری غرب در تحلیل روایت‌های قرآنی است. نظریه «امر قدسی» رودلف اتو، با تمرکز بر ابعاد عاطفی-هیجانی مواجهه با الوهیت، الگویی اثرگذار در این حوزه محسوب می‌شود؛ با این حال، توانایی این نظریه در تبیین دقیق روایت‌های وحیانی، همچنان محل تأمل است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش «پدیدارشناسی تفسیری»، به ارزیابی کارآمدی نظریه اتو در تحلیل مواجهه حضرت موسی(ع) با ندای الهی در طور سینا و تبیین وجوه تمایز ساختار وحیانی با مدل اتو می‌پردازد.یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه نظریه اتو در تبیین جنبه‌های هیجانی تجربه موسی(ع) تا حدی کارآمد است، اما در مواجهه با دو ویژگی بنیادین روایت قرآنی با چالش روبروست: نخست، ساختار گفتگومند؛ برخلاف مدل اتو که بر مواجهه در سکوت تأکید دارد، وحی در قرآن در بستر دیالوگ مستقیم با امر الهی شکل می‌گیرد که زمینه‌ساز مسئولیت‌پذیری است. دوم، کنشگری فعال مخاطب؛ موسی(ع) در این روایت، برخلاف الگوی دریافت‌کننده منفعل، با پرسشگری و درخواست، در شکل‌دهی به رویداد وحیانی نقش ایفا می‌کند. در نهایت، قرآن تجربه دینی را از یک «انفعال محض» به یک «رویداد پویا و رسالتی» ارتقا می‌دهد که فراتر از چارچوب‌های کلاسیک پدیدارشناسی اتو است. https://pfk.qom.ac.ir/article_4636.html این مقاله به نقد دیدگاه دوگانه‌انگاری ویژگی دیوید چالمرز از منظر یگانه‌انگاری انتولوژیک می پردازد. چالمرز با طرح «پنسایکیسم مقوم» می‌کوشد ضمن حفظ اصل بستار علّی فیزیک، آگاهی را به مثابه‌ی یک ویژگی بنیادی تلقی کند که در سطح ذرات خرد در قالب ویژگی‌های «مقوم‌پدیداری» حضور دارد و بعد از قرار گرفتن در ساختار مناسبی از ترکیب در سطح کلان به آگاهی اول‌شخص بدل می‌شود. در این تلقی، رابطه‌ی آگاهی کلان و حالات خرد در قالب رابطه‌ی ابتناء تبیین می‌شود بی‌آنکه به بدن فیزیکی تقلیل یابد. این دیدگاه در حل رابطه‌ی آگاهی و بدن ناکارآمد به نظر می‌رسد. این موضع انتقادی از منظری نو به مسأله‌ی بدن میسر است. یگانه‌انگاری انتولوژیک با محوریت «بدن پیشاحضور» استدلال می‌کند که آگاهی نه برآیند ترکیب ذرات بنیادین، بلکه نحوه‌ی بودن بدن در جهان است. بدن پیشاحضور، در نسبتی انتولوژیک در قالب «دردسترس‌بودگی» با بدن بیولوژیک و محیط، از طریق حس عمقی، ادراک حرکتی و تجربه‌ی اکولوژیک، ساختار اول‌شخص آگاهی را تقویم می‌کند. از این منظر، تبیین چالمرز با سه مشکل مواجه است: رویکرد انتزاعی و تقلیل‌گرایانه به بدن، ابهام در تبیین رابطه‌ی ابتناء و ناتوانی در توضیح پیدایش منظرگاه پدیداری اول‌شخص. https://pfk.qom.ac.ir/article_4637.html This article examines the Abrahamic dilemma in Islamic thought, a central problem in the philosophy of religion concerning the relation between divine command and rational morality. Based on the Qur'anic account of Abraham's dream to sacrifice his son and its parallel biblical narrative, the dilemma asks whether obedience to God can justify actions that conflict with basic moral intuitions, such as killing an innocent child. The article analyzes four major responses in Islamic theology: the Trial Theory, the Command-to-the-Prerequisites Theory, the Abrogation Theory, and the Interpretive Theory. Particular attention is given to Ibn ʿArabī's hermeneutical reading, which attributes the apparent conflict not to an immoral divine command but to Abraham's literal interpretation of a symbolic dream. The article argues that the interpretive theory shifts the problem from ethics to the epistemology of revelation. Instead of asking whether God may command an immoral act, it asks how revelatory dreams should be interpreted. This reframes the Abraham narrative as a problem of hermeneutics rather than moral philosophy. By preserving both divine moral perfection and objective moral norms, the interpretive theory provides a more coherent account of the Abrahamic dilemma than its principal rivals. https://pfk.qom.ac.ir/article_4674.html The problem of the unity of the subject of consciousness is a central issue in contemporary philosophy of mind. It concerns the relationship between the unity of conscious experience and the existence of a single conscious subject, as well as whether this unity can be reduced to the material processes of the brain. Drawing on the phenomenal unity of consciousness, the principle of logical reducibility, and the principle of subjecthood, William Hasker argues that reductionist theories, nonreductive physicalism and panpsychism fail to explain the unity of the conscious subject. He therefore defends emergent dualism. Using a descriptive-analytical method, this study evaluates Hasker's argument in light of the metaphysical principles of Mulla Ṣadrā's Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah). It examines whether his account can be more coherently reconstructed within Ṣadrian metaphysics. The findings show that, although Hasker successfully exposes the explanatory limitations of materialist theories, his account leaves unresolved questions concerning the ontological origin of the soul, the soul-body relation, and the unity of diverse mental states within a single enduring subject. By contrast, Mulla Ṣadrā's conception of the soul as a single, dynamic, graded reality provides a coherent ontological framework that strengthens Hasker's account of the unity of the conscious subject.