تعَیُّن گرایی و فاعلیّت الهی از منظر علّامه طباطبایی

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران

2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران

چکیده

 
چگونگی دخالت خداوند در جهانِ طبیعت از مسایل دیرین و مهم در حوزۀ کلام و فلسفۀ دین به شمار می‌رود که تلاش برای حلِّ آن به عرضۀ نظرات گوناگون و بعضاً متضادی منتهی شده که در بازۀ وسیعی از جبر گرفته تا تفویض گسترده شده‌اند. این نوشتار با به کارگیری معیاری جدید به منظور تفکیک افعال گوناگون الهی در جهان خلقت، به معرفی و ارزیابی رویکرد علّامه طباطبایی - به عنوان فیلسوفی تعیّن‌گرا -در قبال این موضوع پرداخته و کوشیده است تا با بازنگری در اصل سنخیّت علّی،‌ زمینۀ عرضۀ راه‌کارهایی را در هر دو قالب تعیّن‌گرایانه و ناتعیّن‌گرایانه، به منظور برون‌رفت از تنگناهای فکری حاکم فراهم نماید. مقاله نشان می‌دهد که در چارچوب دیدگاه تعیّن‌گرایانه، بایستی از طریق توسعۀ مفهوم سنخیّت علّی،‌ تأثیر امر مجرّد در جهان مادّی را به نحو مباشر صحیح دانست و در چارچوبِ دیدگاه ناتعیّن‌گرایانه نیز با تکیه بر اصلِ ضرورتِ علّی و برداشتی خاص از اصل سنخیّت می‌توان از دخالت علل غیر مادّی به منظور تحقّق بخشیدن به یکی از احتمالات ممکن دفاع کرد. 

تازه های تحقیق

نتیجه­:

لذا دو راه حل پیشنهاد می­گردد:

الف: در چارچوب دیدگاه تعیّن­گرایانه

‌ اینکه با توسعه­ مفهوم سنخیّت، اعجاز توسط عامل غیر مادّی را به نحو مباشر مجاز بدانیم. توضیح اینکه «وقتی پدیده­ای غیر عادی مستند به نفس انسان است می‌توان گفت که نفس، واسطه در تأثیر و علّت خاص آن است و چون نفس متعلق به بدن است شرایط مادی دارد؛ اما اگر پدیده‌ای مستند به علت قریب غیرمادّی­ای باشد، با عنایت به اینکه نسبت مجرّد تام به همه اشیا و همه مکان‌ها یکسان است در تحلیل عقلی معجزه این پرسش رخ می‌نماید که چگونه مجرّد تام می‌تواند حادثه مادّی خاصی را در مکانی خاص ایجاد ‌کند؟» (همان، صص. 251 - 252). بر همین اساس است که علاوه بر علّامه، برخی اندیشمندان نظیر ملاصدرا نیز معتقدند که معجزه، علّت قریب طبیعی دارد: «ذاته اجلّ ان یفعل فعلاً جزئیاً متغیّرا مستحیلا کائنا فاسدا و من نسب الیه تعالی هذه الانفعالات و التجددات فهو من الذین لم یعرفوا حق الربوبیته و معنی الالهیه و لا شک انّ الموجودات کلها من فعل الله بلا زمان و لا مکان؛ ولکن بتسخیر القوی و النفوس و الطبائع و هو . . .» (صدرالمتالهین، 1368ب، ص. 118) و لذا کوشیده­اند تا از نفس انسانی به عنوان واسطی میان مجرّد تام و علّت قریب طبیعی معجزات با توجه به تعلّق نفس به بدن و برخورداری آن از برخی شرایط مادّی کمک بگیرند. بیانی که ناتمامی آن گذشت. از سوی دیگر «فلاسفه گفته‌اند که هر ماده‌ای وقتی مستعد شد، صورتش از عقل فعال افاضه می‌شود و تخصص این زمان و مکان، ناشی از استعداد قابل است، نه تأثیر فاعل. بنابراین محال نیست که مجرّد تام، فاعل یک پدیده مادّی شود. ]از سوی دیگر [زمان‌مند و مکان‌مند بودن از ویژگی‌های امور طبیعی و مادّی و البته از نواقص آنهاست؛ آنچه برای فاعل هستی‌بخش لازم است، داشتن کمالات وجودی معلول به‌صورت کامل‌تر و عالی‌تر است، نه دارا بودن نقص‌ها و محدودیت‌های آن» (مصباح یزدی، 1393، صص. 251 - 252). لذا پایبندی به اصل سنخیّت میان علت هستی بخش و معلول آن به معنای اعتقاد به وحدت ماهوی آن­ها نبوده، صدور موجود مادی از مجرّد با توجه به اصل سنخیّت بلامانع است. بر این اساس، وقوع هر پدیده­ غیر عادی در عالَم، مستند به دو سطح از رابطه­ی علّی خواهد بود که یکی ایجاد کننده روند معمول طبیعت است در حالی که عملکرد آن می­تواند در مواردی خاص تحت تاثیر نظام علّی غیر مادّی برتری محدود گردد بدون اینکه در تبیین چنین محدودیتی به نفی ذاتیات شیء احتیاج باشد.

ب: در چارچوبِ دیدگاه ناتعیّن­گرایانه

برخی عدمِ قطعیت را ذاتی (و نه معرفتیِ) وقوعِ برخی پدیده­های مادّی می­دانند. به این معنا که گاه، با وجودِ فراهم بودنِ علّتِ تامّه­ (آنچه به ظاهر علت تامّه­ی تحقّقِ پدیده است) پدیده محقق نمی­شود (یعنی علتِ به ظاهر تامّه­ی پدیده، گاه سببِ تحقق آن می­شود و گاه نه). این گروه این امر را نه ناشی از نقص معرفتی انسان (که علت ناقصه را در این موارد به غلط تامّه پنداشته است)، که ذاتیِ وقوعِ برخی پدیده­های جهان می­دانند. ما معتقدیم با توجه به بداهتِ "اصلِ ضرورتِ علّی"و برداشت جدیدی از اصل سنخیّت که مورد دفاع قرار گرفت؛ دیدگاه این گروه، زمینه را برای دخالت علل غیر مادّی به منظور تحقّق یکی از احتمالات ممکن که وافی به مقصود است فراهم می­سازد. از آنجا که که تفصیل این موضوع از حوصله این مقام خارج است بحث در باب آن را به فرصتی دیگر وا­ می­نهیم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Determinism and Divine Agency According to Allamah Tabatabaei

نویسندگان [English]

  • Seyed Mohammad Faghih 1
  • Abdolrasoul Kashfi 2
1 Doctorate graduate of Islamic Theology and Philosophy, Faculty of Theology, University of Tehran
2 Associate professor, Department of Islamic Theology and Philosophy, Faculty of Theology, University of Tehran
چکیده [English]

The way God intervenes in the natural world is considered a major and long-standing issue in the realm of theology and philosophy of religion where efforts to resolve it has led to proposing various and, at times, opposing views, spanning from determinism to delegation. By employing a novel criterion to distinguish between various divine actions in the world, the current paper attempts to present and assess Allamah Tabatabaei’s approach as an Islamic determinist philosopher in regard to the topic and seeks to lay the groundwork for offering solutions in both deterministic and indeterministic models by revisiting the causal homogeneity principle in order to find a way out of dominant intellectual impediments. To that end, the paper serves to show that by extending the concept of causal homogeneity within a deterministic framework, one can attest to the direct interference of immaterial entities in the material world, whereas by resting upon the ‘principle of causal necessity’ and a particular attitude towards the principle of homogeneity within an indeterministic framework, one can defend the interference of immaterial causes in order to realize one of the possible probabilities.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Allamah Tabatabaei
  • Determinism
  • Indeterminism
  • Divine Agency
  • causal homogeneity

 

-   ملکشاهی،‌ حسن. (1388). ترجمه و شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا (ج1). (چاپ ششم). تهران: سروش.

-   احمدی،‌ محمد امین. (1389). تناقض نما یا غیب نمون: نگرشی نو به معجزه. (چاپ اول). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

-   شیرازی،‌ محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1368). الحکمة المتعالیة فی اسفار العقلیة الاربعة (ج3). قم: مکتبه المصطفوی.

-   شیرازی،‌ محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1368). الحکمة المتعالیة فی اسفار العقلیة الاربعة (ج8). قم: مکتبه المصطفوی.

-   شیرازی،‌ محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1387). شواهد الربوبیه. ترجمه: علی بابایی. تهران: مولی.

-   طباطبایی،‌ سید محمد حسین. (1387). مجموعه رسائل (ج1). به کوشش سید هادی خسروشاهی. قم: بوستان کتاب.

-   طباطبایی،‌ سید محمد حسین. (1387). مجموعه رسائل (ج3). به کوشش سید هادی خسروشاهی. قم: بوستان کتاب.

-   طباطبایی،‌ سید محمد حسین. (1364). تفسیر المیزان (ج1). (چاپ دوم). ترجمه: ناصر مکارم شیرازی. تهران: بنیاد علمی و فکری علّامه طباطبایی.

-   طباطبایی،‌ سید محمد حسین. (1364). تفسیر المیزان (ج2). (چاپ دوم). ترجمه: محمد تقی مصباح یزدی. تهران: بنیاد علمی و فکری علّامه طباطبایی.

-   طباطبایی،‌ سید محمد حسین. (1364). تفسیر المیزان (ج3). (چاپ دوم). ترجمه: عبدالکریم نیّری بروجردی. تهران: بنیاد علمی و فکری علّامه طباطبایی.

-   طباطبایی،‌ سید محمد حسین. (1363). تفسیر المیزان (ج8). ترجمه: سید محمد باقرموسوی همدانی. تهران: بنیاد علمی و فکری علّامه طباطبایی.

-   طباطبایی،‌ سید محمد حسین. (1363). تفسیر المیزان (ج10). ترجمه: محمد جواد حجتی کرمانی. تهران: بنیاد علمی و فکری علّامه طباطبایی.

-   قدردان قراملکی،‌ محمد حسن. (1381). معجزه در قلمرو عقل ودین. قم: بوستان کتاب.

-   کاکائی،‌ قاسم. (1383). خدامحوری در تفکر اسلامی و فلسفه مالبرانش. (چاپ دوم). تهران: حکمت.

-   مصباح یزدی،‌ محمد تقی. (1393). راه و راهنما‌شناسی. تصحیح و بازنگری: مصطفی کریمی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).

-   مطهری،‌ مرتضی. (1368). مجموعه آثار (ج1). قم: صدرا.

-   مطهری،‌ مرتضی. (1368). مجموعه آثار (ج4). قم: صدرا.

-   مطهری،‌ مرتضی. (1368). مجموعه آثار (ج6). قم: صدرا.

-   مطهری،‌ مرتضی. (1378). مجموعه آثار (ج8). قم: صدرا.

-   مطهری،‌ مرتضی. (1378). مجموعه آثار (ج11). قم: صدرا.

مطهری،‌ مرتضی. (1378). مجموعه آثار (ج12). قم: صدرا. 

CAPTCHA Image