بررسی اصطلاح هورقلیا درمنظومه فکری شیخ احمد احسایی

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه فلسفه و کلام دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران

چکیده

دیدگاه‌های شیخ احمد بن زین الدین احسائی جدال‌‌هایی پُر دامنه در عرصۀ پاره‌‌‌ای از مباحث فکری برانگیخته است‌‌‌‌. «هورقلیا» یکی از واژه‌های کلیدی نظام فکری شیخ احمد احسائی است که در آثار متفکران پیش از او - از جمله شیخ اشراق - نیز به‌کار رفته است‌‌‌‌. ضمن توجه به پیشینۀ پژوهش‌‌‌‌‌‌، ‌با بررسی اجمالی هورقلیا در لغت و اصطلاح خاص احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌نشان داده شده که مراد احسائی از هورقلیا در موارد گوناگونی از آثارش همان عالم برزخ و مثال است‌‌‌‌. افزون بر این‌‌‌‌‌‌، ‌گاهی هورقلیا در معنایی خاص‌تر‌‌‌‌‌‌، ‌بر افلاک عالم برزخ (عالم مثال)، ‌اطلاق شده است‌‌‌‌. همچنین ضمن بررسی دو اطلاق رایج‌تر هورقلیا در آثار گوناگون احسائی و تبیین بیشتر خصوصیات هورقلیا تلاش شده است تا با استخراج ویژگی‌های آن‌‌‌‌‌‌، ‌نسبتش با عالم مثال و برزخ‌‌‌‌‌‌، ‌روشن‌تر و تفاوت دیدگاه‌های احسائی با متفکران و به‌ویژه‌‌‌‌‌‌، ‌فیلسوفان پیش از وی تا حدودی آشکار ‌شود‌‌‌‌. از جمله این که اگر هورقلیا‌‌‌‌‌‌، ‌برزخ میان مجرّدات و مادیات دانسته شده‌‌‌‌‌‌، ‌مراد شیخ احسائی از تجرّد در این‌جا با مصطلح رایج فلسفی آن متفاوت است و مقصودش از مجرّدات در این جا عقول نیست و برزخ میان عالم نفوس و عالم اجسام مراد است‌‌.

تازه های تحقیق

نتیجه‌گیری

در آثار شیخ احسائی واژۀ هورقلیا به گونه‌های مختلف و در ترکیب‌های گوناگونی به کار رفته است‌‌‌‌. در مواردی به گونه‌‌‌ای ترکیبی عبارات «عناصر هورقلیایی» و «هورقلیویه» به کار رفته است‌‌‌‌‌‌، ‌همچنین تعابیر «عالم هورقلیا»‌‌‌‌‌‌، ‌«ارض هورقلیا» و «افلاک هورقلیا» به چشم می‌خورد‌‌‌‌. از هورقلیا با عنوان‌های گوناگونی همچون «ملک آخر»‌‌‌‌‌‌، ‌«ملک علوی»‌‌‌‌‌‌، ‌«ملک ثانی»‌‌‌‌‌‌، ‌«اقلیم ثامن»‌‌‌‌‌‌، ‌«برزخ» و «عالم مثال» نیز یاد شده است‌‌‌‌. شیخ در پاسخ به این که «هورقلیا از کدام لغت و به چه معناست؟» در مواضع گوناگونی از آثارش‌‌‌‌‌‌، ‌هورقلیا را لفظی سریانی و به معنای ملک دیگر دانسته است‌‌‌‌. دست‌کم دو اطلاق مختلف هورقلیا را در آثار شیخ می‌توان سراغ گرفت‌‌‌‌. طبق یک اطلاق مراد وی از هورقلیا‌‌‌‌‌‌، ‌همان عالم برزخ و مثال است‌‌‌‌. احسائی گاهی هورقلیا را در معنایی خاص‌تر، ‌به کار برده است‌‌‌‌. طبق این اطلاق دوم‌‌‌‌‌‌، ‌هورقلیا مشتمل بر افلاک عالم مثال (برزخ) است و ارض آن دارای دو بلد به نام جابلقا و جابرسا است‌‌‌‌‌‌، ‌به دیگر بیان‌‌‌‌‌‌، ‌بر پایین (سفلی) عالم برزخ‌‌‌‌‌‌، ‌جابلقا وجابرسا اطلاق می‌شود و افلاک هورقلیا بر جابلقا و جابرسا می‌گردند‌‌‌‌. شواهد این کاربرد اخیر‌‌‌‌‌‌، ‌در آثار شیخ متعدد است‌‌‌‌. احسائی به اعتبارات مختلف، ‌به تعدد عوالم و تقسیمات گوناگون عوالم قائل است‌‌‌‌. از جمله‌‌‌‌‌‌، ‌به عوالم جبروت (عقول)، ‌ملکوت (نفوس) و ملک (اجسام) قائل است و برزخ میان عالم ملکوت و عالم ملک را «عالم مثال» می‌نامد‌‌‌‌. از منظر احسائی عالم هورقلیا‌‌‌‌‌‌، ‌ماهیتی برزخی دارد‌‌‌‌. نکته‌‌‌ای دیگر که عدم توجه به آن منشاء بدفهمی‌‌هایی شده است، ‌این است که اگر عالم مثال و هورقلیا برزخ میان مجرّدات و مادّیات دانسته شده است‌‌‌‌‌‌، ‌مراد ایشان از مجرّدات در این‌جا عقول نیست، ‌بلکه نفوس و عالم ملکوت (و نه جبروت) را در بر می‌گیرد و برزخ میان عالم نفوس و عالم اجسام مراد است‌‌. ضمن این که مراد شیخ احسائی از تجرّد در این‌جا با مصطلح رایج تأکید بر جنبۀ لطافت و دوری از کدورت و کثافات عنصری مادی زمانی به کار می‌رود‌‌‌‌. در توضیح ویژگی‌های «هورقلیا» و اشاره به برخی از کاربردهای آن نیز بیان شد: بهشتی که آدم (ع) از آن خارج شد از هورقلیا بوده است‌‌‌‌. دیگر این که احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌ضمن تفکیک جسم و جسد بر این باور است که دو جسد داریم: جسد اول که فانی است و جسد ثانی که باقی است و مرکب از عناصر هورقلیاست‌‌‌‌. همچنین از منظر شیخ عالم رؤیا‌‌‌‌‌‌، ‌همان عالم برزخ و مثال است‌‌‌‌. بدون تردید جای بحث در هر یک از موارد یاد شده بسیار بیشتر از آن چیزی است که ارائه شد‌‌‌‌‌‌، ‌لیکن به دلیل محدودیت‌هایی که بخش عمدۀ آن به ناتوانی این قلم و گستردگی و دشواری موضوع بر‌می‌گردد‌‌‌‌‌‌، ‌باید تفصیل مسائل را در مجالی دیگر پی‌گرفت‌‌.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Study of the Term “Hurqalya” according to Shaykh Ahmad Ahsai’s Intellectual System

نویسندگان [English]

  • Aynullah Khademi 1
  • Alireza Arabi 2
1 Professor, Department of philosophy and theology, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran
2 PhD candidate, Islamic Philosophy and Theology, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran
چکیده [English]

The views of Shaykh Ahmad bin Zaynuddin Ahsai have raised extensive debates regarding some intellectual discussions. One of the keywords of his intellectual system is the term “Hurqalya” which has also been used among the scholars before Shaykh Ahsai like for example, Shaykh Ishraq. While addressing the historical background of the research, the writer indicates Ahsai’s meaning of “Hurqalya” in different instances in his works through a brief study of the term both in lexicological terms as well as in the specific context of Shaykh Ahsai and shows that it indicates the Imaginal world and the world of Ideas. Apart from this, sometimes the word is used in more a more specific meaning to indicate the cosmos of the Imaginal world. Similarly, while studying these two common uses of the term “hurqalya” in different works of Ahsai and explaining its characteristics in more detail, the writer strives to extract its characteristics in order to clarify its relation to the Imaginal world and to show the differences between Shaykh Ahsai’s views in comparison to other scholars, particularly with the philosophers before him.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shaykh Ahmad Ahsai
  • Hurqalya
  • Imaginal world
  • world of Ideas

فهرست منابع

-    ابراهیمی دینانی‌‌‌‌‌‌، ‌غلامحسین‌‌‌‌. (1379). ماجرای فکر فلسفی‌‌‌‌. تهران: طرح نو‌‌.

-    ابراهیمی‌‌‌‌‌‌، ‌ابوالقاسم‌‌‌‌. (1367ق). تنزیه الاولیاء‌‌. کرمان: سعادت‌‌.

-    ابن خلف تبریزی. (برهان)، ‌محمدحسین‌‌‌‌. (1363). برهان قاطع‌‌‌‌. (تصحیح: محمد معین). تهران: امیرکبیر‌‌.

-    ابوالقاسمی‌‌‌‌‌‌، ‌محسن‌‌‌‌. (1390). واژگان زبان فارسی دری‌‌‌، (‌چاپ دوم). تهران: طهوری‌‌.

-    احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌احمد بن زین الدین (1430ق). جوامع الکلم‌‌‌‌. بصره: مکتبة الغدیر‌‌.

-    احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌احمد بن زین‌الدین‌‌‌‌. (1276ق الف). شرح الزیاره‌‌‌‌. تبریز: چاپ سنگی‌‌.

-    احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌احمد بن زین الدین‌‌‌‌. (1276ق). جوامع الکلم‌‌‌‌. تبریز: چاپ سنگی‌‌.

-    احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌احمد بن زین الدین‌‌‌‌. (1279ق). شرح عرشیه‌‌‌‌. تبریز: چاپ سنگی‌‌.

-    احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌احمد بن زین الدین‌‌‌‌. (1426ق). شرح الفواید فی حکمه اهل البیت (ع). بیروت: موسسة فکر الاوحد‌‌.

-    احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌احمد بن زین الدین‌‌‌‌. (1432ق). تراث الشیخ الاوحد‌‌‌‌. (تقدیم: توفیق ناصر البوعلی). بیروت: موسسة الاحقاقی للتحقیق و الطباعة و النشر‌‌.

-   احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌عبد اللّه بن احمد. (بی‌تا). شرح احوال شیخ جلیل اوحد امجد شیخ احمد بن زین الدین احسائی‌‌‌‌. (ترجمه: محمد طاهر خان کرمانی). کرمان: سعادت‌‌.

-    احسائی‌‌‌‌‌‌، ‌عبداللّه بن احمد‌‌‌‌. (1423ق). شمس هجر (سیره السیخ احمد الاحسائی). بیروت‌‌: لجنة احیاء تراث مدرسه الشیخ الاوحد الاحسائی‌‌‌‌.

-    باقری‌‌‌‌‌‌، ‌علی اکبر‌‌‌‌. (1389). آرای کلامی شیخیه‌‌‌‌. مجله معرفت کلامی‌‌‌‌. 4 (1)، 35۔58‌‌.

-    باقری‌‌‌‌‌‌، ‌علی اکبر‌‌‌‌. (1391). اصطلاح هورقلیا در اندیشه شیخ احمد احسائی و سهروردی‌‌‌‌. فصلنامه پژوهش‌های فلسفی ۔ کلامی. 53‌‌‌‌، 199۔217‌‌.

-    پاکتچی‌‌‌‌‌‌، ‌احمد‌‌‌‌. (1386). مایه‌های فلسفی در میراث ایران باستان‌‌‌‌. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).

-    تنکابنی‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن سلیمان‌‌‌‌. (1383). قصص العلماء‌‌‌‌. تهران: انتشارات علمی فرهنگی‌‌.

-    حسن‌زاده آملى‌‌‌‌‌‌، ‌حسن‌‌‌‌. (۱۳۷۸ الف). دروس هیئت و دیگر رشته‌‏هاى ریاضى‌‌‌‌. (چاپ چهارم‌‌‌‌). قم: بوستان کتاب‌‌.

-    حسن‌زاده آملى‌‌‌‌‌‌، ‌حسن‌‌‌‌. (1378ب). ممد الهمم در شرح فصوص الحکم‌‌‌‌. تهران: نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌‌.

-    دهخدا‌‌‌‌‌‌، ‌علی اکبر‌‌‌‌. (1372). لغت نامه‌‌‌‌. تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران‌‌.

-    ذهبی‌‌‌‌‌‌، ‌سید عباس؛ محرمی‌‌‌‌‌‌، ‌فریده‌‌‌‌. (1389). مظاهر عالم هورقلیا در فلسفۀ اشراق و مکتب شیخیه‌‌‌‌. فصلنامه اندیشه دینی. 35‌‌‌‌، 73۔96‌‌.

-    سالاری‌‌‌‌‌‌، ‌یاسر؛ افچنگی‌‌‌‌‌‌، ‌مهدی‌‌‌‌. (1391). رویکرد انتقادی به شیخیه در تطبیق هورقلیا بر عالم مثال‌‌‌‌. فصلنامه آینه معرفت‌‌‌‌. 31‌‌‌‌، 139۔163‌‌.

-    سهروردی‌‌‌‌‌‌، ‌شهاب الدین یحیی‌‌‌‌. (1380). مجموعه مصنفات‌‌‌‌. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی‌‌.

-    شاکر‌‌‌‌‌‌، ‌محمد کاظم‌‌‌‌. (1379). وجوه معانی نفس در قرآن‌‌‌‌. فصلنامه پژوهش‌های علوم انسانی (پژوهش‌های فلسفی۔کلامی).4‌‌‌‌، 7۔20‌‌.

-    شهرزوری‌‌‌‌‌‌، ‌شمس الدین محمد‌‌‌‌. (1380). شرح حکمه الاشراق‌‌‌‌. (تصحیح: حسین ضیایی تربتی)‌‌‌‌. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی‌‌.

-   شهرزوری‌‌‌‌‌‌، ‌شمس الدین محمد‌‌‌‌. (1384). رسائل الشجره الالهیه فی علوم الحقائق الربانیه‌‌‌‌. (تحقیق: نجفقلی حبیبی). تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران‌‌.

-   شیرازی‌‌‌‌‌‌، ‌قطب الدین‌‌‌‌. (1380). شرح حکمة الاشراق سهروردی‌‌‌‌. (به اهتمام عبداللّه نورانی و مهدی محقق). تهران: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل‌‌.

-    شیرازی‌‌‌‌‌‌، ‌محمد علی بن محمد صادق‌‌‌‌. (1311ق). معیار اللغة. تهران: طبع سنگی‌‌.

-    شیرازی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1361). عرشیه‌‌‌‌. تهران: مولی‌‌.

-    شیرازی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة. بیروت: دار احیاء التراث العربی‌‌.

-    عالیخانی‌‌‌‌‌‌، ‌بابک‌‌‌‌. (1389). هورقلیا در نزد سهروردی‌‌‌‌. جاویدان خرد‌‌‌‌. ۱۵(۲)،  87۔104.

-    کربن‌‌‌‌‌‌، ‌هانری‌‌‌‌. (1346). مکتب شیخی از حکمت الهی شیعه‌‌‌‌. (ترجمه: فریدون بهمنیار). تهران: تابان‌‌.

-    کربن‌‌‌‌‌‌، ‌هانری‌‌‌‌. (1374). ارض ملکوت‌‌. تهران: طهوری‌‌.

-    مجتبایی‌‌‌‌‌‌، ‌فتح اللّه‌‌‌‌. (1386). سهروردی و فرهنگ ایران باستان‌‌‌‌. مجله دانشگاه آزاد اسلامی تبریز (اشراق).4 و 5‌‌‌‌،  37۔44.

-    مصاحب‌‌‌‌‌‌، ‌غلامحسین‌‌‌‌. (1374). دایرة المعارف فارسی‌‌‌‌. تهران: شرکت سهامی ‌کتاب‌های جیبی (وابسته به موسسه انتشارات امیر کبیر).

-    معین‌‌‌‌‌‌، ‌محمد‌‌‌‌. (1333). هورقلیا‌‌‌‌. مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران‌‌‌‌. 3‌‌‌‌، 78۔105.

-    معین‌‌‌‌‌‌، ‌محمد‌‌‌‌. (1336). تأثیر افکار ایرانی در طریقه گنوسی‌‌‌‌. مجله یغما‌‌‌‌. 112، 347۔354.

-    معین‌‌‌‌‌‌، ‌محمد‌‌‌‌. (1377). فرهنگ معین‌‌‌‌. تهران: امیرکبیر‌‌.

-    معین‌‌‌‌‌‌، ‌محمد‌‌‌‌. (1387). مجموعه مقالات‌‌‌‌. (به کوشش: مهدخت معین). (چاپ دوم)‌‌‌‌. تهران: صدای معاصر‌‌.

-    نوابی‌‌‌‌‌‌، ‌ماهیار‌‌‌‌. (1375). هورقلیا‌‌‌‌. فصلنامه فرهنگ زبانشناسی‌‌‌‌. 17‌‌، 23۔26.

-    نوری طبرسی‌‌‌‌‌‌، ‌سید اسماعیل بن احمد‌‌‌‌. (1393). کفایة الموحدین فی عقائد الدین‌‌‌‌. (تصحیح: غلامرضا رضایی). قم: انتشارات رائد‌‌. 

CAPTCHA Image