حقیقت ارادۀ انسان از دیدگاه صدرالمتألهین

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران

چکیده

اراده یکی از ارکان اصلی افعال اختیاری انسان است که تبیین حقیقت آن در تبیین‌، ‌تفسیر و تأویلِ کنش‌‌‌‌های انسانی نقش مهمی ایفا می‌‌‌‌کند‌‌. ملاصدرا دیدگاه خود دربارۀ حقیقت ارادۀ انسان را در مواضع متعددی از آثارش بیان کرده است‌‌‌‌‌‌، ‌اما ‌بیان او پراکنده‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌نامنظم و گاه آمیخته با دیدگاه دیگران است‌‌‌‌‌‌. این مقاله با روش نقل و جمع‌‌‌‌آوری عبارات‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌تحلیل عقلی آن‌‌‌‌ها و ارائۀ استدلال برهانی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌حقیقت ارادۀ انسان را در دستگاه فلسفی ملاصدرا تبیین کرده است و نشان داده که چگونه تغییر مبانی در فلسفۀ ملاصدرا به ارائۀ تبیین جدیدی از ارادۀ انسان انجامیده است‌‌‌‌‌‌. در این مقاله این نتیجه به دست آمده که از نظر ملاصدرا اراده از یک هویت وجودیِ سریانیِ «مادی۔ مجرد» برخوردار است و آن‌‌‌‌چه از آن به «اجماعِ نفس» و «تصمیمِ جازِم» تعبیر می‌‌‌‌شود‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌صرفاً یکی از مراتب مجرّد این هویت سریانی است‌‌‌‌‌‌. همچنین این مقاله به این نتیجه دست یافته که با  توجه به مبانی ملاصدرا و به موجب یک استدلال برهانی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌شایسته و بایسته است تا بخشی از دیدگاه ملاصدرا اِصلاح شود؛ به‌طوری که اجماع نفسانی هویتی مادّی داشته باشد‌‌‌‌‌.

تازه های تحقیق

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

آن‌طور که از فلسفۀ اصالت الوجودی ملاصدرا انتظار ‌‌می‌رود‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌نگرش ملاصدرا به اراده یک نگرش وجودی است و همین امر موجب شده تا حقیقت اراده در فلسفۀ او با آن‌چه که در دیدگاه جمهور حکما بیان شده‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌متفاوت باشد‌‌‌‌‌‌. وجودی بودن اراده موجب شده تا در نظر ملاصدرا اراده یک هویت سریانی و کشسانی مجرّد ۔ مادی داشته باشد؛ به طوری که از عمیق‌ترین و بلند‌مرتبه‌‌ترین لایه‌‌های وجود آدمی آغاز می‌شود و پس از عبور از مراتب عقل و مثال‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌به بدنۀ مادی فعل متصل می‌شود‌‌‌‌. در این نگرش اجماع نفس یا همان تصمیم جازم‌‌‌‌‌‌، ‌تنها یکی از مراتب اراده است که بنا به تصریح ملاصدرا‌‌‌‌‌‌، ‌در مراتب مجرّد این وجود کشسانی قرار گرفته است‌‌‌‌‌‌. این مقاله‌‌‌‌‌‌، ‌در نهایت‌‌‌‌‌‌، ‌به این نتیجه منتهی شد که با  توجه به مبانی ملاصدرا‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌شایسته و بایسته است تا بخش اخیر نگرش ملاصدرا اصلاح شود و اجماع نفسانی هویتی مادی داشته باشد‌‌‌‌‌‌. این نگرش اصلاحی، افزون بر این‌‌که با اصول و مبانی ملاصدرا سازگار است و استدلال برهانی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌التزام به آن را ایجاب می‌کند‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌می‌‌تواند در برطرف کردن برخی چالش‌‌های ارادۀ آزاد و تبیین فلسفی برخی یافته‌‌های علمی - مانند آزمایش‌‌های معروف بنجامین لیبت - مفید و کارآمد باشد‌‌‌‌‌.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Reality of Man’s Freewill According to Mulla Sandra

نویسنده [English]

  • Muhammadh Hosseinzade
 Assistant Professor, Iranian Philosophy and Wisdom Research Institute, Tehran, Iran
چکیده [English]

Freewill is one of the main pillars of a human being’s voluntary actions and the explanation of its reality plays an important role in the description, commentary and interpretation of human actions. Mulla Sadra has mentioned his views regarding the reality of the human freewill in numerous places in his works; but his discussions are scattered, disordered and sometimes mixed with others views. This article explains Mulla Sadra’s view regarding the human free will in his philosophical system through citing and collecting the different expressions in relation to this topic from his works, analyzing them and presenting logical arguments for them; and the article shows how the changing of foundations in Mulla Sadra’s philosophy has resulted in an innovative explanation for the human freewill. The conclusion that has been drawn in this article is that according to Mulla Sadra freewill possesses a “material-immaterial” pervasive existential essence and that which is known as the decisive decision is only one of the immaterial levels of this pervasive essence; this article also concludes that based on Mulla Sandra’s foundations and due to a logical argument, it seems that a part of Mulla Sandra’s view can and should be amended; in a way that decisive decision can have a material essence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • human freewill
  • decisive decision
  • primacy of existence
  • pervasive essence
  • Mulla Sandra

* قرآن کریم

-    ابن‌رشد اندلسی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن احمد‌‌‌‌‌‌. (1993). تهافت التهافت‌‌‌‌‌‌. (مقدمه و تعلیق: محمد العریبى). بیروت‌‌: دارالفکر‌‌‌‌‌.

-    ابن‌‌سینا‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌حسین ابن عبداللّه‌‌‌‌. (1404ق‌‌)، ‌الشفا (الإلهیات). (تصحیح: سعید زاید). قم‌‌: مکتبة آیة اللّه المرعشى‏‌‌‌‌‌.

-    جوادی آملی‌‌‌‌‌‌‌، ‌عبداللّه‌‌‌‌‌‌. (1375‌‌). رحیق مختوم (شرح جلد اول اسفار). (چاپ اول)‌‌‌‌‌‌. قم‌‌: انتشارات اسراء‌‌‌‌‌.

-    جوهری‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌اسماعیل بن حماد‌‌‌‌‌‌. (1376‌‌ق). الصحاح‌‌‌‌. (تحقیق: عبد الغفور عطار‌‌) بیروت‌‌: دار العلم للملایین‏‌‌‌‌‌. 

-         سبزواری‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌ملاهادی‌‌‌‌‌‌. (1372‌‌). شرح الأسماء الحسنى‏‌‌‌‌‌‌. (تحقیق: دکتر نجفقلى حبیبى)‏‌‌‌‌‌‌. تهران‌‌: انتشارات دانشگاه تهران.

-    شیرازی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1302ق). مجموعة الرسائل التسعة‌‌‌‌‌‌. (چاپ اول)‌‌‌‌‌‌. قم‌‌: مکتبة المصطفوی‏‌‌‌‌‌.

-   شیرازی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1380). المبدأ و المعاد‌‌‌‌.  (تقدیم و تصحیح: سید جلال الدین آشتیانی‌‌). (چاپ سوم)‌‌‌‌‌‌. قم‌‌: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی‌‌‌‌‌.

-   شیرازی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1382). شرح و تعلیقۀ‌ صدرالمتألهین بر الهیات شفا‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌تصحیح‌‌‌‌‌‌، ‌تحقیق: نجفقلی حبیبی‌‌). تهران‌‌: بنیاد حکمت اسلامی صدرا‌‌‌‌‌.

-    شیرازی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن ابراهیم  (ملاصدرا). (1422ق). شرح الهدایة الأثیریة‌‌‌‌‌‌. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی‏‌‌‌‌‌.

-    شیرازی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد بن ابراهیم  (ملاصدرا). (1981م). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة‌‌‌‌. بیروت‌‌: داراحیاء التراث العربی‌‌‌‌‌.

-         طوسی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌خواجه نصیرالدین‌‌‌‌‌‌.  (1407‌‌ق). تجرید الإعتقاد‌‌‌‌‌‌. (تحقیق: حسین جلالی). بی‌‌جا: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی‌‌‌‌‌.

-    فارابی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌ابونصر‌‌‌‌‌‌. (1995‌‌م). آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها‌‌‌‌‌‌‌‌. (تعلیق: دکتر على بو ملحم). بیروت: مکتبة الهلال‌‌‌‌‌.

-    مصباح یزدی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد تقی‌‌‌‌‌‌. (1387). آموزش فلسفه‌‌‌‌. تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی‌‌‌‌.

-    مصباح یزدی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد تقی‌‌‌‌‌‌. (1405‌‌ق). تعلیقة علی نهایة الحکمة‌‌‌‌‌‌. (چاپ اول)‌‌‌‌‌‌. قم‌‌: انتشارات مؤسسه در راه حق‌‌‌‌‌.

-    موسوی خمینی‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌روح اللّه‌‌‌‌‌‌. (1383). الطلب و الإرادة‌‌‌‌‌‌. (چاپ دوم)‌‌‌‌‌‌. بی‌جا‌‌‌‌‌‌: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).

-    میرداماد‌‌‌‌‌‌‌‌، ‌محمد باقر‌‌‌‌‌‌. (1381۔1385‌‌). مصنفات میرداماد‌‌‌‌‌‌. (به اهتمام عبداللّه نورانی). (چاپ اول)‌‌‌‌‌‌. تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.

CAPTCHA Image