نقش علم و عمل در تکامل آدمی از نظر ملاصدرا

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، ایران

2 استاد گروه فلسفه و کلام ، دانشگاه قم، ایران

3 دانشجوی دکتری گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، ایران

چکیده

«نفس ناطقه» فصل ممیّز انسان از دیگر انواع و «کمال عقلی» فصل ممیّز آدمیان از یک‌دیگر است. نفس ناطقه دارای دو قوۀ عقل نظری و عقل عملی است. لطیفۀ ملکوتی نفس که سرّی از اسرار الهی است ظرفیت ترقّی و استکمال به سوی واجب تعالی دارد و اگر انسان آن را مُهمل رها کند به سوی ظلمت و تاریکی خواهد رفت. تحوّل‌پذیری و استکمال نفس از اصول مسلّم فلسفۀ صدرایی است و حرکت جوهری یکی از عمده‌ترین دلایل آن است. بر این اساس، آدمی پیوسته در حال پویایی و صیرورت است و هیچ توقّف و ایستایی ندارد. سخن اصلی ما در این مقاله این است که حرکت کمالی جز از رهگذر علم و عمل میسّر نخواهد شد. کمال و سعادت در فلسفۀ صدرایی برخاسته از وجود است و راه آن از طریق علم و عمل که بال‌های صعود به آسمان سعادت و قلۀ هِرم هستی‌‌اند، می‌گذرد. علم و عمل لازم و ملزوم یکدیگرند و هر یک سبب رشد دیگری و تحقّق مرتبه کامل‌تری از آن برای انسان می‌شود. البته، در مقام ارزش‌گذاری، علم، برتر از عمل است؛ زیرا هم در مرحلۀ ابتدایی، علم سبب عمل است؛ به‌گونه‌ای که در نبود نظر، عمل معنایی ندارد و هم در مراتب بالاتر، معرفت غایت عمل است و عمل مقدمه و مقوّم نظر است که موجب رفع موانع و حجاب‌های درونی و بیرونی می‌شود، یعنی زمینه‌ای فراهم می‌کند تا وجود ملکوتی‌ انسان نمایان و به علمی که از آن تعبیر به «معرفت ربوبی» می‌شود، منجر شود.
 
 

تازه های تحقیق

 

بحث ازانسان وتکامل وجودی اودرحکمت متعالیه اهمیت بسزایی دارد.ملاصدرانفس انسانی رادارای یک درجه ازوجودنمی داندکه بی حرکت وغیرقابل تغییرباشد بلکه آن را دارای رشدوحرکت درجوهروذات خود می داندونفس مسیرتحول وتکامل خودراازطریق حرکت جوهری طی می کند.

ازآنجا که نفس انسانی علاوه برقوای نباتی وحیوانی،دارای دوقوه ویژه به نام عقل نظری وعملی است تحقق تکامل آدمی درگرو کمال این دو قوه است وتکامل این قوا تنها ازطریق علم و عمل تحصیل می شود.براساس مبانی ملاصدرا که ساحتهای ادراکی انسان را براساس مراتب وجودی تبیین می کند می توان به این نتایج دست یافت که علم هویتی وجودی ونوری دارد که ازذات عالم جدا نیست بلکه جزئی ازوجوداوست وبه همین سبب وجودانسان به نسبت افزایش علم وادراکات جدید،تکامل می یابدوهرچه درجه معلوم شدیدتر باشد نفس کاملتر ومتعالی ترخواهدشد.خداوندتبارک وتعالی بالاترین درجه وجودرادارد بنابراین معرفت خدا شدیدترین اثر رادرتکامل نفس داردپس علم صائب معرفت ربوبی است.ازطرف دیگرکوچک ترین عمل ارادی انسان برتکامل وی تأثیردارد.عملی که در راه هدف متعالی اوباشدانسان رابه اندازه خود به کمال می ساندوعملی که برخلاف جهت آن هدف باشد موجب دوری او از مقصود می شود.بنابراین عمل صالح است که باتصفیه وتطهیرقلب وبسترسازی برای تابش نور وافاضه فیض،نقشی بی بدیل در رشد وکمال انسان دارد.البته نقش عمل تنها درحدوث این نتیجه نیست بلکه عمل برای استمرار وبقای کمالات نفس ضرورت دارد. هرکدام ازعلم وعمل به صورت ترتبی (مرتبه ای ) مدخلیتی برحصول دیگری دارندبدین صورت که هرچه انسان درانجام عمل صالح ومراتب سیر وسلوک وتهذیب نفس ارتقاء یابد به مراتب بالاتری ازعلم ومعرفت،دست پیدا می کند ازسوی دیگرهرچه حقیقت نوری علم دروجود انسان افزایش یابد بیشتراهل علم می شود.این حاکی ازرابطه متقابل علم وعمل است. علم وعمل درمراتب بالای کمال انسان وتوسعه وجودی  نفس،وحدت پیدا می کنند وقوای نظری وعملی نفس،قوه واحد می شوند.تعبیرملاصدرا به اینکه علم،عمل وعمل،علم می شود به این معنا نیست که این دو مفهوم متغایر، شیء واحد می شوندبلکه همواره مفهوم علم،جدای از عمل است بلکه ازنگاه صدرا نفسی که به کمال عقلی رسیده حقیقتی بسیط است که درخارج همان تحقق عینی علم وعمل است.   

 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Role of Knowledge and Action in Man’s Gradual Perfection According to Sadra

نویسندگان [English]

  • Mohammad Zabihi 1
  • Ali Alahbadashti 2
  • Ali Nejat Raizan 3
1 Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Qom,Iran
2 Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Qom,Iran
3 PhD Candidate, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Qom, iran
چکیده [English]

Mohammad Zabihi* ׀  Ali Alahbadashti** ׀  Ali Raizan***
Received: 24/08/2018       |       Accepted: 02/01/2019
Abstract
The Human soul has two faculties of theoretical intellect and practical intellect. The soul’s divine matter has the potential to elevate and seek absolute perfection and if man abandons it purposelessly, it will go towards darkness. The gradually perfecting and evolutionary qualities of the soul are among the indisputable principles of Sadrian philosophy and substantive motion is one of its main arguments. Based on this, man is constantly in a state of motion and becoming. The main discourse of this article is that man’s gradually perfecting motion in Sadrian philosophy towards ultimate happiness and the peak of existence is not possible except through knowledge and action. Knowledge and action correlate to one another and each is the cause for the development and actualization of a more perfect degree of the other. Although, in terms of assigning value knowledge is higher than action because in the initial stage knowledge is the cause for action in a way that without it action has no meaning; and in higher stages as well, knowledge is the purpose of action and action is the prelude and constituent of knowledge which results in the removal of inner and outer obstacles and veils, i.e. it creates the groundwork so that man’s divine existence becomes manifest and results in a knowledge known as “Divine Knowledge”.

کلیدواژه‌ها [English]

  • soul
  • knowledge
  • action
  • substantive motion
  • gradual perfection
  • Sadra
 

*  قرآن کریم

-    ابن سینا، حسین بن عبداللّه. (137۵). الاشارات والتنبیهات. قم: نشر البلاغه.

-    ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم. (۱۴۰۵ق). لسان العرب، (ج12 و13). قم: نشر ادب الحوزه.

-    جوادی آملی، عبداللّه. (1375). مبادی اخلاق در قرآن. قم: نشر اسراء.

فخر رازی، محمد ابن محمد. (1341). البراهین در علم کلام. (ج1). سید محمد باقر سبزواری. تهران: دانشگاه تهران.

شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1383). شرح اصول کافی. (تصحیح: محمد خواجوی). تهران: پژوهشگاه علوم اسلامی و مطالعات فرهنگی.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا)‌‌. (1981م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا)‌‌. (1387). المظاهر الالهیه فی اسرار العلوم الکمالیه. (تصحیح و تحقیق: سید محمد خامنه‌ای). تهران: بنیاد حکت اسلامی صدرا.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1381)، کسر الاصنام الجاهلیه. (مقدمه، تصحیح و تحقیق: جهانگیری). تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1360الف). اسرار الایات. (مقدمه و تصحیح: محمد خواجوی). تهران: انجمن حکمت و فلسفه.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1360ب). رساله سه اصل. (تصحیح: سید حسین نصر). تهران: دانشگاه علوم معقول و منقول.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1386). مفاتیح الغیب. (تصحیح، تحقیق و مقدمه: نجفقلی حبیبی). تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا).( 1387). تفسیر القرآن الکریم، قم: انتشارات بیدار.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1380). مبدأ و معاد. (ترجمه: محمدذبیحی). قم: انتشارات دانشگاه قم.

-    شیرازی، محمد ابن ابراهیم (ملاصدرا). (1382). الشواهد الربوبیه. (تصحیح و تحقیق: سید مصطفی محقّق داماد). تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

 

CAPTCHA Image