قوای نظری و عملی و نقش آنها در حق و تکلیف انسان

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

2 دانشجوی دکتری فلسفه، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی, تهران، ایران

چکیده

یکی از حلقات اندیشه‌‌ای علوم انسانی ساحت انسان‌شناساسانۀ آن است. در ترسیم نظام هنجاری و فلسفۀ ارزش نیز یافته‌های انسان‌شناسانۀ فلسفی‌‌، کلامی و تجربی بسیار تعیین‌کننده‌اند. در این مقاله که به بخشی از این برنامۀ پژوهشی می‌پردازد‌‌، پرسش اصلی این است که قوای نظری و عملی نفس ناطقه، چه نقش و تأثیری در شکل‌‌‌‌‌گیری نظام تشریعی حق‌ها و تکلیف‌های انسانی دارند؟ پاسخ به این پرسش، هدف این نوشتار است که از سویی به پژوهش‌های فلسفی۔کلامی و از جانب دیگر به فلسفۀ ارزش و به‌ ‌ویژه ارزش‌های اخلاقی و حقوقی پیوند خورده است. این بررسی ناگزیر به شیوۀ تحلیلی و تطبیقی به انجام خواهد رسید‌ و با توجه به دامنۀ گستردۀ این پرسش‌‌، لاجرم قلمرو آن به آرای سه صاحب‌نظر برجسته ؛ یعنی  خواجه نصیر الدین طوسی‌‌، علامه حلّی‌‌ و ملاصدرا محدود می‌شود. ترتیب منطقی اقتضاء می‌کند که پس از طرح مسئله‌‌، نخست مبادی تصوری و تصدیقی آن تبیین شود و سپس چرایی و چگونگی ابتنای هریک از حق و تکلیف بر قوای نظری و عملی نفس انسانی جداگانه شرح داده شود. حاصل این مطالعه ثابت می‌کند که بدون وجود قوای نظری و عملی در نفس انسانی نظام تشریعی حق و تکلیف مصداق ندارد و قابل توجیه نیست.

تازه های تحقیق

 نتیجه

پرسش اصلی این بود که از منظر حکما و متکلمان مورد نظر قوای نظری و عملی موجود در نفس ناطقۀ انسانی چه نقش و تأثیری در نظام تشریعی حقوق و تکالیف انسان دارند؟ و به بیان دیگر‌‌، یافته‌های انسان‌شناسانۀ تکوینی در حوزۀ قوای عقل نظری و عملی چه دخالتی در ترسیم نظام هنجاری و تشریعی دارند؟ و خداوند بر اساس چه انسان‌شناسیِ معرفتی و رفتاری، نظام حقوق و تکالیف انسان‌ها را مقرّر کرده است؟

در نتیجۀ این پژوهش مختصر معلوم شد که اولاً‌‌، تصویر و تبیین متکلمان و حکمای منظور‌‌، از قوای نظری و عملی انسان عمدتاً‌‌، همان تعریفی است که حکمای مشائی از این قوا داشته‌اند؛ ثانیاً‌‌، بر اساس بیان‌ ابن‌ سینا و شرح محقق طوسی بر عبارات او، عقل یا قوّۀ نظری در نفس آدمی وظیفۀ شناساییِ هست و نیست‌ها و به عبارتی حقایق و مقولات هستی را بر عهده دارد و عقل یا قوّۀ عملی در ابتدا بر پایۀ داده‌های هستی‌شناسانۀ عقل نظری قواعد کلی حسن و قبح و باید و نباید‌های هنجاری را استنباط می‌کند و سپس آنها را بر فروعات و مصادیق جزئی تطبیق کرده و با استفاده از قوّۀ اختیار و اراده و ابزار‌های تحریکی‌ای که در اختیار دارد آنها را به اجرا در می‌آورد؛ ثالثاً‌‌، حق‌های انسانی بر محور حق اصلی که انسان نسبت به رسیدن به هدف و غایت خویش دارد‌‌، شکل می‌گیرد و بدون شناسایی حقایق وجود انسان و جهان‌‌، هدفمندی انسان و ماهیت غرض خداوند از خلقت او و هدف انسان از زندگی درک نخواهند شد و بدون وجود قوّه و عقل عملی در انسان امکان استنباط حقِّ اصلی انسان و حقوق ناشی از آن و امکان تطبیق و تفریع آن بر موارد جزئی و ترتیب اثر دادن عملی به آنها وجود نخواهد داشت؛ رابعاً‌‌، تکلیف‌ها در زندگی شخصی و مدنی ابزار وصول به حق‌ها هستند و بدون وجود قوای نظری و عملی در وجود انسان‌‌، امکان شناسایی‌‌، توجیه و اجرای تکالیف برای انسان فراهم نخواهد بود، یعنی اگر عقل نظری و عقل عملی که هر یک جنبه‌‌ای از جنبه‌های عقل محض یا جامع‌‌اند‌‌، تکویناً در انسان وجود نداشت‌‌، نظام تشریعی حق و تکلیف برای انسان محال بود. از این‌رو‌‌، در انسان‌شناسی الهی‌‌، انسانِ برخوردار از قوای نظری و عملی با ماهیت و کارکرد‌های پیش‌گفته‌‌، متعلَق نظام تشریعی حق و تکلیف‌های هنجاری الهی قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Theoretical and Practical Forces and Their Role in the Human Rights and Duties

نویسندگان [English]

  • Ahmad Deylami 1
  • ُSajjad Qodrati 2
1 Associate professor, department of Private and Islamic Law, University of Qom, Qom, Iran
2 PhD Student, Theology/ Philosophy of Religion, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran
چکیده [English]

One of the intellectual foundations of the human sciences is its human dimension. In defining the normative system and the philosophy of value also, philosophical, verbal, and experimental anthropological findings are very determinative. In this article, which deals with part of this research program, the main question is: what is the role and effect of the theoretical and practical faculties of the rational soul, in the formation of the legal system of rights and human duties? The purpose of this article is to provide an answer to this question; on the one hand, it is linked to philosophical-theological studies, and on the other hand to the philosophy of value, and in particular to ethical and legal values. This review will inevitably be done in an analytical and comparative way. Given the widespread scope of this question, its territory is therefore limited to the view points of the three prominent theoreticiants: Nasir al-Din Tusi, Allamah Hilli, and Mulla Sadra. A logical sequencedictates that, after the problem is firstly explained, its conceptual foundations should be explained, and then the reasons and the circumstances for basing each right and duty on the theoretical and practical faculties of the human soul are separately explained. The result of this study proves that without the the abovementioned faculties in the human soul, the legal system does of rights and responsibilities does not have an external referent and is not justifiable.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Theoretical faculties
  • practical faculties
  • rights and duties
  • Nasir al-Din Tusi
  • Allamah Hilli
  • Mulla Sadra
-   ‌ابن‌ سینا‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، حسین‌‌‌‌ بن عبداللّه. (137۵). الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه.

-   احسائی‌‌، ابن‌ ابی جمهور. (1405ق). عوالی الآلی. قم: انتشارات سیدالشهداء.

-   انصارى‌‌، محمد‌ بن‌ مکرم‌ بن‌ احمد )ابن‌منظور). ( (1375). لسان العرب. بیروت: دارصادر.

-   بحرالعلوم‌‌، سید محمد. (1362ق). بلغه الفقیه‌‌، تهران: مکتبة الصادق (ع).

-   بحرانی‌‌، میثم‌ بن‌ علی(ابن میثم بحرانى). ( 1406ق). قواعد المرام فی علم الکلام. قم: مکتبة آیة اللّه المرعشی النجفی.

-   پاکپور، علی. (2012). شأن اخلاقی در آثار آیت اللّه جوادی آملی. دوفصلنامه علمی پژوهشی حکمت اسرا، 4 (3) ، ‪202۔220‎.

-   جوادی آملی‌‌، عبداللّه. (1388). حق و تکلیف‌‌. قم: مرکز نشر اسراء.

-   حکیم سید محسن. (1379). نهج الفقاهه. قم: انتشارات 22 بهمن.

-   حلّى‌‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌ بن‌ مطهّر (علامه حلّى). (1415ق). مناهج الیقین فی أصول الدین. تهران: دار الأسوه.

-   حلّى‌‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌ بن‌ مطهّر (علامه حلّى). (1419ق). نهایة المرام فی علم الکلام. قم: مؤسسه الإمام الصادق‌ (ع).

-   حلّى‌‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌ بن‌ مطهّر (علامه حلّى). (1982م). نهج الحق و کشف الصدق. بیروت: دار الکتاب اللبنانی.

-   حلّى‌‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌ بن‌ مطهّر (علامه حلّى). (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

-   حلّى‌‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌ بن‌ مطهّر‌ (علامه حلّى). (1418ق). استقصاء النظر فی القضاء و القدر. مشهد: دار الإنباء الغیب.

-   حلّى‌‌، حسن‌ بن‌ یوسف‌ بن‌ مطهّر‌ (علامه حلّى). ( 1426ق). تسلیک النفس الى حظیره القدس. قم: مؤسسه الإمام الصادق‌ (ع).

-   خرازی‌‌، سید محسن. (1367). بدایة المعارف الالهیة فی شرح عقاید الامامیه‌‌، قم: مرکز مدیدیت حوزه علمیه.

-   خراسانى‌، محمد کاظم‌  (آخوند خراسانی). (1406 ق). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌.

-   راسخ‌‌، محمد. (1381). حق و مصلحت. تهران: طرح نو.

-   راغب اصفهانی‌‌، حسین‌ بن‌ محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. (مصحح: صفوان عدنان داوودی). بیروت: دار‌ الشامیه.

-   موسوی خمینی‌‌، روح اللّه (امام خمینی). (1379). کتاب البیع. قم: مؤسسه تنطیم و نشر آثار امام خمینی (ره).

-   سیوری حلّى‌‌، مقداد‌ بن‌ عبداللّه ( فاضل مقداد). (1405ق). إرشاد الطالبین إلى نهج المسترشدین. قم: انتشارات کتابخانه آیت اللّه مرعشى (ره).

-   سیوری حلّى‌‌، مقداد‌ بن‌ عبداللّه (فاضل مقداد). (1422ق). اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیه. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.

-   شیرازی‌‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1340). رساله سه اصل. (تصحیح: سید حسین نصر). تهران: بی‌تا.

-   شیرازی‌‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1366و1384). شرح أصول الکافی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى و بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

-   شیرازی‌‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1378). المظاهر الإلهیة فی أسرار العلوم الکمالیة. تهران: بنیاد حکمت صدرا‌.

-   شیرازی‌‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1354). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران و بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

-   شیرازی‌‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. مشهد: المرکز‌ الجامعی للنشر.

-   شیرازی‌‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1361). العرشیة. تهران: انتشارات مولى‌.

-   شیرازی‌‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگى‌.

-   شیرازی‌‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1381). المبدأ و المعاد‌‌، (ج2‌‌). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

-   شیرازی‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1360). أسرار الآیات. تهران: انجمن حکمت و فلسفه.

-   شیرازی‌، محمدبن ابراهیم (ملاصدرا). (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیه الاربعة‌. بیروت: داراحیاءالتراث.

شیبانى‌‌، مبارک‌ بن‌ محمد‌ بن‌ عبدالواحد (ابن‌اثیر جزرى). (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. (تحقیق: طاهر احمد زاوی و محمود محمد طناحی). قم: اسماعیلیان.

-   طباطبایی یزدی‌‌، سید محمد کاظم. (1423). حاشیه کتاب مکاسب. قم: دارالمصطفی.

-   طریحی‌‌، فخرالدین‌ بن‌ محمد. (1375). مجمع البحرین. (محقق: احمد حسینی اشکوری). تهران: مکتبة المرتضویة.

-   طوسی‌‌، خواجه نصیر‌ الدین. (1369و1389). اخلاق ناصرى. (تنقیح و تصحیح: مجتبی مینوی و علیرضا حیدری). تهران: خوارزمی و فراهانی.

-   طوسی‌‌، خواجه نصیر‌ الدین. (1374). آغاز و انجام. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.

-   طوسی‌‌، خواجه نصیر‌ الدین. (1375). شرح الإشارات و التنبیهات‌، مع المحاکمات. قم: نشر البلاغه.

-   طوسی‌‌، خواجه نصیر‌ الدین. (1405). تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل. بیروت: دار الأضواء.

-   طوسی‌‌، خواجه نصیر‌ الدین. (1405). رسائل خواجه نصیر الدین طوسى. بیروت: دار الأضواء.

-   طوسی‌‌، خواجه نصیر‌ الدین. (1407). تجرید الاعتقاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.

-   عابدی شاهرودی‌‌، علی. (1395). قانون اخلاق (بر پایه نقد عقل به عقل). قم: انتشارات طه.

-   فیومی‌‌، احمد‌ بن‌ محمد. (1414). المصباح المنیر. قم: دار الهجرة.

-   کاتوزیان‌‌، ناصر (1381). مقدمه علم حقوق‌‌. تهران: شرکت سهامی انتشار‌.

-   کانت‌‌، ایمانوئل. (1388). فلسفه حقوق. (ترجمه: منوچهر صانعی درّه‌بیدی‌‌). تهران: نقش و نگار.

-   لاهیجی‌‌، عبدالرزاق. (1388). گوهر مراد‌‌. تهران: سایه.

-   مظفّر‌‌، محمد رضا. (بی تا). عقائد الامامیه. تهران: کتابخانه بزرگ اسلامی.

-   نائینی‌‌، محمد حسین. (1424). تنبیه الامة و تنزیه الملة‌‌. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

-   وکس‌‌، ریموند. (1392). فلسفه حقوق‌‌. (ترجمه: باقر انصاری و مسلم آقائی طوق‌‌). تهران: جاودانه.

-   هارت‌‌، هربرت. (1390). مفهوم قانون‌‌. (ترجمه: محمد راسخ). تهران: نشر نی.

CAPTCHA Image