تاثیر عوامل غیر معرفتی برمعرفت در آینه مثنوی معنوی مولوی

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای گروه فلسفه و کلام دانشگاه قم

2 دانشیار دانشگاه قم گروه ادبیات فارسی دانشگاه قم

چکیده

یکی از مهم ترین مسائل فلسفی ،کلامی و عرفانی که کارکرد تربیتی مؤثر بویژه در تربیت توحیدی دارد ، تاثیر عوامل غیر معرفتی نظیر اراده ، ملکات نفسانی و الگو های رفتاری ، امیال ، عواطف و اغراض در فرآیند ادراکات آدمی از قبیل نگرش های انسان شناختی ، خدا شناختی ، جهان شناختی ، و درک او از معنای زندگی و حیات طیبه و ... است . این بحث پلی ارتباطی میان دو حوزه معرفت شناسی و اخلاق محسوب می شود. این مقاله بر آن است تا ضمن بررسی دقیق تر این ادعا، دیدگاه مولانا را در این خصوص جویا شود.اینکه مولوی نیز به تأثیر ساحت های غیر عقیدتی بر ساحت عقاید و باور ها معتقد بوده است ، مهم ترین سخن این نوشته است . ازاین رو مهم ترین مصادیق عوامل غیر معرفتی که موجب شفافیت یا کدورت شناخت بشری می شود ، معرفی شده و با درک آراء مولوی در این زمینه، به اهمیت عوامل غیر معرفتی در مبانی معرفتی انسان پرداخته شده است.

تازه های تحقیق

از مجموع بررسی‌های انجام شده در آثار مولانا جلال‌الدین در خصوص تأثیر عوامل غیرمعرفتی در معرفت و رابطۀ دو حوزۀ اخلاق و معرفت‌شناسی می‌توان به این نتیجه رسید که از جمله مواردی که در تمام آثار مولوی مورد توجه و تأکید قرار گرفته، این است که او با تأسی به قرآن و احادیث نبوی و روایات، معتقد است ‌نمی‌توان بین ساحت‌های اراده، عاطفه، رفتارها و همچنین عوامل اجتماعی و ساحت معرفت، حکم به بیگانگی کرد. نحوۀ رفتار و زندگی انسان و ویژگی‌های روانی و عاطفی و فضای حاکم بر ساحت‌های مختلف وجودی بشر بر نظام معرفتی و اعتقادی او تأثیرات منفی و مثبت دارند؛ مثلاً لقمۀ حرام، اشتغال اکثری به خور و خواب، پرگویی، هزل و دروغ گویی، هزل و دروغ شنوی، مجالست اهل هوا و هوس، خشم و شهوت و همچنین حقد و حسد، حرص و طمع، کینه وعیب جویی و عیب بینی، معرفت سوزند و پای معرفت انسان را برای رسیدن به قلۀ ایده‌آل معرفت لنگ می‌کنند و برعکس لقمۀ حلال، اجتناب از خور و خواب و خشم و شهوت، مداومت بر رفتارهای حکیمانه، مراقبت بر هوش و زبان و گوش و خیال، مواظبت بر دوستان و مداومت بر مجالست با اولیاء و نیکان و تسلیم در مقابل اوامر الهی معرفت‌سازند و راه درک حقایق عرفانی ناب را برای انسان تسهیل و تسریع می‌کنند. این ویژگی را می‌توان اصلی‌ترین هستۀ نظام معرفت‌شناختی مولوی نامید. مولوی به خاطر این آثار طولی معرفتی که در بسیاری از رفتارها وجود دارد هشدار می‌دهد که نباید عبادت را به انجام صوری بعضی مناسک و لقلقه ساختن اذکار و اوراد محصور ساخت بلکه باید نسبت به حقوق مردم فوق‌العاده حساس بود. چرا که عوامل غیرمعرفتی رهزن‌های اصلی در راه شناخت حقایق ماوراءالطبیعی و توحیدی‌اند و این‌گونه نیست که باورهای ما صرفاً متکی به پشتوانه‌های نظری و استدلالی صرف باشد. از این روست که مولوی همواره در سراسر آثار خود انسان را به پاک‌سازی اخلاقی موظف می‌کند چراکه معتقد است بین تزکیه و تعلیم، رابطۀ علّی وجود دارد که بدون آن کسب معرفت جامع ممکن نیست. به عبارت دیگر مولوی حوزۀ معرفت‌شناسی را جدا از حوزۀ اخلاق، راون‌شناسی و جامعه‌شناسی نمی‌داند و بر این باور است که ساختار باورهای انسان متأثر از ویژگی‌های اخلاقی او شکل می‌گیرد و آلودگی‌های اخلاقی معرفت بشر را به انحراف می‌کشند. البته قابل اشاره است که در نگاه مولوی معرفت‌های غیرالهیاتی نظیر :تجربی، علوم ریاضی و علوم اجتماعی نیز می‌توانند به‌تبع عوامل غیرمعرفتی به بیراهه و انحراف روند، همچنین در پی عوامل غیرمعرفتی یک سری معرفت‌های معکوس در فضای نفس شکل خواهد گرفت که از مصادیق بارز آن ارتکاب مصرانۀ انسان به گناه است که انسان را دچار توهم کمال می‌کند. البته به نظر می‌رسد مولوی از میان تمام عوامل غیرمعرفتی موثّر در معرفت، عوامل فردی و جسمی و باز هم از میان اقسام عوامل غیرمعرفتی فردی و جسمی، عوامل اقتصادی (لقمۀ حلال )را در درجۀ اول اهمیت قرار می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که اندیشه‌های انسان را برخاسته از بذر لقمۀ حلال می‎داند. مولوی معتقد است این لقمۀ حلال است که عشق به حکمت و فرزانگی را در وجود انسان ایجاد می‌کند. به عبارت دیگر مولوی می‌گوید؛ مفاسد اقتصادی ریشۀ تمام مفاسد معرفتی و اعتقادی‌اند

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Effect of Non-Cognitive Factors on Knowledge in the Mirror of Mathnawi

نویسندگان [English]

  • azizollah molavi 1
  • mohamadreza movahedi 2
1 Ph.D. student of philosophy and theology of Qom University
2 Qom University Department of Persian Literature
چکیده [English]

One of the most important philosophical, theological and mystical issues which has an effective training function, especially in monotheistic training, is the effect of non-cognitive factors such as will, spiritual dispositions, behavioral patterns, desires, affections, and intentions on the process of man's perceptions including his anthropological, theological, cosmological attitudes, and his understanding of the meaning of life and the pure life, etc. The issue is regarded as a bridge between epistemology and ethics. The aim of present paper is to review the claim more carefully and find out Mawlawi's view in this regard. The most important point of the paper is that Mawlawi also believed in the effect of non-ideological realms on the realm of ideas and beliefs. Therefore, the most important instances of non-cognitive factors that cause the transparency or opacity of human cognition are introduced and the importance of non-cognitive factors in man's cognitive foundations is discussed, having understood Mawlawi's views in this regard. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Non-cognitive factors
  • epistemological
  • masnavi
  • Rumi
  • ethics

قرآن کریم، ترجمۀ حسین الهی قمشه‌ای.

ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1393). نصیر الدین فیلسوف گفتگو. تهران: هرمس.

 اشکوری فنایی، محمد. (1374). معرفت‌شناسی دینی. تهران: نشر برگ.

 آذربایجانی، مسعود. (1385). درآمدی بر روان‌شناسی دین. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

 انقروی، اسماعیل. (1380). شرح کبیر انقروی بر مثنوی معنوی. ترجمۀ عصمت ستار زاده. تهران: برگ زرین.

 بوخنسکی، ا.م. (1379). فلسفه معاصر اروپایی. ترجمه شرف الدین خراسانی. تهران: علمی فرهنگی.

 پورسینا، زهرا. (1385). تأثیر گناه بر معرفت. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

جامی، نور الدین عبدالرحمن. (1370). نفحات الانس. با مقدمه و تصحیح و تعلیقات دکتر محمود عابدی. تهران: اطلاعات.

 جعفری، محمد تقی. (1351). تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی. تهران: انتشارات اسلامی.

 جیمز، ویلیام. (1372). دین وروان. ترجمۀ علی قائمی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

 جوادی آملی، عبدالله. (1385). تفسیر موضوعی قرآن. قم: اسراء.

 حسینی، نجم السادات. (1393). تأثیر عوامل غیرمعرفتی بر باورهای دینی. قم: نشر ادیان.

 ﺧﻨﺪان، اﺻﻐﺮ. (1384).ﻣﻐﺎﻟﻄﺎت. ﻗﻢ: ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺑﻮﺳﺘﺎن ﮐﺘﺎب.

دباغ، سروش. (1384). سکوت و معنا. تهران: صراط.

 زرین کوب، عبدالحسین. (1377). پله پله تا ملاقات خدا. تهران: انتشارات علمی.

 زرین کوب، عبدالحسین. (1379). سرّنی. نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی. تهران: انتشارات علمی.

 زمانی، کریم. (1381). شرح جامع مثنوی. تهران: انتشارت اطلاعات.

شیروانی، علی. (1382). کلیات فلسفه. قم: نصایح.

 شیمل، آن ماری. (1382). شکوه شمس. ترجمۀ حسن لاهوتی. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.

صدوق، محمد ابن علی. ( 1395ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دارالکتب الاسلامیه.

 صدوق، محمد ابن علی. (1284). کاشف الاسرار فی ترجمه جامع الاخبار.ترجمه شرف الدین خویدکی. تهران:کتابفروشی اسلامیه.

 عبدالحکیم، خلیفه. (1383). عرفان مولوی. ترجمۀ احمد محمدی و احمد میر علایی. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.

علیزاده، عبدالرضا. (1383). جامعه شناسی معرفت. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

 فروزانفر، بدیع الزمان. (1373). شرح مثنوی شریف. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.

 فولادی، حفیظ الله. (1384). معرفت و جامعه. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

 حرعاملی، شیخ محمد ابن حسن. (1409). وسائل الشیعه. به تصحیح حاج شیخ محمد سرازیو تعلیق شیخ ابوالحسن شعرانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

کلینی، محمد ابن یعقوب. ( 1407 ق).اصول کافی. قم: دار الکتب الاسلامیه.

کمپانی زارع، مهدی. (1391). مولانا و مدرسه عشق. تهران: نشر نگاه معاصر.

 مانهایم، کارل.(1380). ایدئولوژی و اتوپیا. ترجمۀ فریبزرمجیدی. تهران: انتشارات سمت.

مجلسی، محمد باقر. (1413). بحار الانوار. بیروت: دار الاضواء.

محمدی، استاد کاظم. (1385). مولانا و دفاع از عقل.کرج: نجم کبری.

 معلمی، حسن. (1383). معرفت‌شناسی. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.

معن، شیخ حسین. (1387). تربیت توحیدی و نقش آن در پی‌ریزی شخصیت اسلامی. ترجمۀ احمد ناظم. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

 ملکیان، مصطفی. (1381). سیری در سپهر جان، مقالات و مقولاتی در معنویت. تهران: نگاه معاصر.

 ملکیان، مصطفی. (1381). ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪی ﺷـﺒﻬﺎت دﯾﻨـﯽ ، دین ﭘﮋوﻫـﯽ در ﺟﻬـﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ (27-40) . ﻗـﻢ: ﻣﺆﺳﺴﻪ اول اﻧﺘﺸﺎرات اﺣﯿﺎﮔﺮان. 

 موحد، صمد. (1384). نگاهی به سرچشمه‌های حکمت اشراق. تهران: طهوری.

 مولوی، جلال الدین بلخی. (1383). کلیات دیوان شمس تبریزی. تصحیح بدیع الزمان فروزانفر. تهران: انتشارات پژوهش.

 مولوی، جلال الدین بلخی. (1375). مثنوی معنوی. به تصحیح رینولد نیکلسن. تهران: انتشارات توس.

 همایی، جلال الدین. (1366). مولوی نامه. تهران: مؤسسه نشر هما.

 Agustine , Saint. (1971). The city of God. tranclated by Morcus Dods. in Great Books of the western World , Robert Maynard Hutchins , William Bentoon , Publisher , Encyclopedia Britannica , INC., Ninetheenth printing ( Hereafter : city of God)  

 Craig, Edmard. (1988 ). Routledge Encyclopedia of philosophy. Routledge.

James William. (2008).The Will to believe. New York: Henry Holt.

Parkinson. (1983). G.H.R . An Encyclopedia of philosophy. London: Routledge.

Platinga. (1983). Reason and Belif in God. New York: Macmillan Publishing Co . London , collier Macmillan Publishing.

CAPTCHA Image