بررسی و تبیین رویکرد «وحی فراگزاره‌ای» از دیدگاه حکمت متعالیه

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

یکی از مسائل مهم در تبیین وحی، بررسی رویکردهای گزاره‌ای و غیرگزاره‌ای در وحی است. در میان رویکردهایی که در تبیین این مسئله وجود دارد، رویکرد ملاصدرا - به دلیل توجه به دو وجه گزاره‌ای و غیرگزاره‌ای وحی - از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این رویکرد در مقایسه با تبیین‌هایی که تنها یکی از جنبه‌های وحی را مورد توجه قرار داده‌اند، بسیار مهم است. در الهیات مسیحی دو رویکرد کلّی گزاره‌ای و غیرگزاره‌ای در این خصوص وجود دارد؛ بر اساس رویکرد نخست، وحی مجموعه گزاره‌های آگاهی‌‌بخش دربارۀ خداوند است، در حالی‌که بر اساس رویکرد دوم، وحی همان فعل الهی است که در طی آن خداوند خود را آشکار می‌کند. تقابل و تضاد این دو رویکرد و نقدهایی که بر هریک از این دیدگاه‌ها وارد شده حاکی از ضرورت وجود رویکردی جدید است که در الهیات مسیحی نمی‌توان یافت. این مقاله تلاشی در جهت معرفی دیدگاه ملاصدرا به عنوان رویکردی جدید است که در آن به هر دو وجه گزاره‌ای و غیرگزاره‌ایِ وحی توجه شده است. رویکرد ملاصدرا به دلیل ابتنا بر مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی و زبان‌شناختی و برقراری پیوند میان هر دو وجه گزاره‌ای و غیرگزاره‌ای، از این قابلیت برخوردار است که به عنوان رویکرد «وحی فراگزاره‌ای» مطرح شود.

تازه های تحقیق

ابتنای نظریۀ وحی فراگزاره‌ای بر اساس مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی و زبان‌شناسانه، نشان می‌دهد که این رویکرد در تبیین وحی از چند جهت بر رویکردهای رایج در الهیات مسیحی برتری دارد. این نقاط قوت در عین حال که بیان‌گر وجوه تمایز اساسی این نظریه نسبت به رویکردهای رقیب‌اند، پاسخی به مهم‌ترین انتقادات هر کدام از این رویکردهایند که در بخش نخست مقاله‌ بدان‌ها اشاره شد.

1. نخستین و مهم‌ترین مزیت رویکرد فراگزاره‌ای پیوند و ارتباط وثیقی است که میان مراتب وحی - در پرتو مبانی چهارگانۀ یاد شده - برقرار می‌شود. در نظریۀ وحی فراگزاره‌ای مرتبۀ ظهور لفظیِ وحی کاملاً با مراتب فراتر از آن در ارتباط است؛ زیرا بر  اساس مبانی هستی‌شناختی، وحی مرتبه‌ای از کلام الهی است که در مراتب هستی از ظهورات متناسب با همان مرتبه برخوردار است.

2. کمال عقل در مرتبۀ عقل نظری و عملی و در نتیجه، وصول به مقام تجرد محض سبب می‌شود تا دیگر مراتب و قوای ادراکی انسانِ کامل کاملاً تابع عقل او باشند. در نتیجه، وحی الهی در مرتبۀ ظهور در مراتب ادراکی انسانِ کامل از هرگونه دخالت قوای حسی، خیالی و وهمی - از جهت زیادت و نقصان - مصون است. این نکته پاسخی بر انتقاد اِمکان فراموشی وحی گزاره‌ای و یا ایجاد زیادت و نقصان از سوی ذهن است.

3. در رویکرد فراگزاره‌ای ضمن این‌‌که هیچ‌یک از جنبه‌های بشری انسانِ کامل به دلیل وصول به مقام تجرّد محض و مراتب قُرب الهی سبب زیادت و نقصان در دریافت و ابلاغ وحی نمی‌شود، اما این نکته به معنای منفعل بودن انسان کامل نیست؛ زیرا او ترجمان حقیقی وحی است و مراتب وحی با ظهور در مراتب وجود او محقق می‌شود. به‌علاوه تفصیل حقایق اجمالی، ظهور در مرتبۀ خیال و پس از آن در مرتبۀ الفاظ و عبارات تنها با وساطت وجودی انسان کامل میسر است.

4. امکان و ضرورت ظهور حقایق وحیانی در قالب‌های گزاره‌ای نیز از دیگر نقاط برتری این رویکرد است. حقایق وحیانی هرچند حقایقی بسیط و تنزّل‌یافته از عوالمی فراتر از خلق و امراند و برخی از مراتب آن در قالب الفاظ و عبارات نمی‌گنجند، اما گسترش دلالت الفاظ در پرتو نظریۀ تأویل و پیراستن الفاظ از عوارض و لوازم مصادیق جسمانی، سبب می‌شود تا امکان بیان حقایق فراطبیعی در قالب‌های زبان طبیعی فراهم شود. نکته قابل توجه در این نظریه این است که نه‌تنها امکان ظهور وحی در قالب‌های گزاره‌ای وجود دارد، بلکه این ظهور نیز از ضرورت برخوردار است؛ زیرا نزول وحی به منظور هدایت همۀ انسان‌هاست و از همین‌رو، باید در قالب‌های فهم‌پذیر بشری آشکار شود.

5. در رویکرد فراگزاره‌ای، وحی الهی از مراتب معنایی بی‌شماری متناسب با مراتب ادراکی انسان‌ها در هر عصر و زمان برخوردار است و این امر مهم‌ترین مبنای حفظ پویایی وحی و عدم انحصار به زمان و مکان خاص است. تأویل گزاره‌های وحیانی بر  اساس ضوابط خاص این امکان را فراهم می‌آورد تا در هر عصری معانی جدیدی متناسب با فهم مخاطب ظهور یابد و این یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های حفظ پویایی وحی است که در مقایسه با رویکرد گزاره‌ای نمایان می‌شود.

6. در الهیات مسیحی حذف ساحت گزاره‌ای وحی و تعریف آن بر اساس مفاهیمی مانند انکشاف و یا احساس وابستگی سبب شد تا تجربیات دینی بشری که در زمرۀ الهامات و یا مکاشفات عرفانی‌اند، همتای وحی خطاناپذیر الهی به‌حساب آیند. در حالی‌که در رویکرد فراگزاره‌ای، اولاً، نزول لفظی وحی یکی از معیارهای مهم تمایز وحی از دیگر الهامات و مکاشفات دینی است و ثانیاً ، معیارهای دقیقی که در مبانی معرفت‌شناختی وحی برای تفاوت میان ادراکات عقلی و شهودی با ادراک وحیانی ترسیم شده است، ساحت وحی را از آمیخته شدن با تجربیات شهودی و عرفانی کاملاً مبرّا و متمایز می‌سازد.

7. در رویکرد وحی فراگزاره‌ای - برخلاف رویکرد غیرگزاره‌ای در الهیات مسیحی که وحی وابسته به ذهن و نگاه انسان است -گزاره‌های وحیانی کاملاً شناختاری و ناظر به واقع‌اند؛ زیرا پیوند میان مرتبه لفظی و گزاره‌ای وحی با دیگر مراتب به‌روشنی تبیین شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Review and Explanation of "Meta-Propositional Revelation" Approach, According to Transcendent Theosophy

نویسنده [English]

  • Vahideh Fakhkhar Nouqhani
Assistant Professor of Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

The study of propositional and non-propositional approaches about revelation is one of the important issues in its explanation. Among the existing approaches, Mulla Sadra's approach is particularly significant because it takes account both the propositional and non- propositional aspects of revelation. This approach is very important compared with other approaches that have only considered one aspect of revelation. In Christian theology, there are two general propositional and non-propositional approaches to the explanation of revelation. According to the first approach, the revelation is a set of awareness-creating propositions about God. According to second approach, however, revelation is regarded as God’s act through which He reveals Himself. The contradiction and conflict between these approaches and the critiques made of each indicate the necessity of a new approach toward the explanation of revelation, not found in Christian theology. The present paper seeks to prove that Mulla Sadra’s approach is a new one in which both the propositional and non-propositional aspects of revelation have been taken into consideration. This approach can be considered as the approach of "meta-propositional revelation" because it is based on the principles of ontology, epistemology, anthropology and linguistics, and relates propositional and non-propositional aspects.
 


 

کلیدواژه‌ها [English]

  • propositional revelation
  • non- propositional revelation
  • meta-propositional revelation
  • Christian theology
  • transcendent theosophy
اشعری، ابوالحسن  (بی‌تا). اللمع فی الرد علی الزیغ و البدع، قاهره: المکتبة الازهریة للتراث، تصحیح: حموده غرابه.

شهرستانی، عبدالکریم  (1425ق). نهایة الاقدام فی علم الکلام، بیروت: دار الکتب العلمیة، تحقیق: احمد فرید فریدی.

شیرازی، محمد ابن ابراهیم  (ملاصدرا). (1366). تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: محمد خواجوی، قم: انتشارات بیدار، چاپ دوم.

شیرازی، محمد ابن ابراهیم  (ملاصدرا). (1354). المبدأ و المعاد، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران، تصحیح: سید جلال‌الدین آشتیانی.

شیرازی، محمد ابن ابراهیم  (ملاصدرا). (1360). الشواهد ‌الربوبیه، (چاپ دوم) مشهد: المرکز الجامعی للنشر، تصحیح و تعلیق: سید جلال‌الدین آشتیانی.

شیرازی، محمد ابن ابراهیم  (ملاصدرا). (1363). مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح: محمد خواجوی، تهران: موسسه تحقیقات فرهنگی.

شیرازی، محمد ابن ابراهیم  (ملاصدرا). (1375). مجموعه رسائل فلسفی، تهران: انتشارات حکمت.

شیرازی، محمد ابن ابراهیم  (ملاصدرا). (1387). المظاهر‌الالهیه فی اسرار العلوم الکمالیه، تهران: بنیاد حکمت صدرا، مقدمه و تصحیح: سید محمد خامنه‌ای.

شیرازی، محمد ابن ابراهیم  (ملاصدرا) (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة،(چاپ سوم) بیروت: دار احیاء التراث.

قاضی عبدالجبار معتزلی.  (1422ق). شرح الاصول الخمسه، بیروت: دار احیاء التراث العربی، تعلیق احمد بن حسین ابی هاشم.

قاضی عبدالجبار معتزلی.  (1965). المغنی فی ابواب التوحید و العدل، قاهره: الدار المصریه، تحقیق: جرج قنواتی.

هوردن، ویلیام.  (1368). راهنمای الهیات پروتستان، ترجمه: طه طاووس میکائیلیان، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.

 Bertram, R.  (1951). “Bruner on Revelation”, Printed in Concordia Theological Monthly, Vol XXII, No 9,  (September, PP. 625-643).

Evans, C. S.  (2005). “Faith and Revelation”, in The oxford Handbook of philosophy of religion, Ed. by William J. Wainright, Oxford University Press: New York.

Facker, G.  (1997). The Doctrine Revelation, Edinburgh: Edinburgh University Press.

Farmer, H. H.,  (1942). The World and God, London: Nisbet.

Fuerbach, L.  (2012). The Essence of Christianity, Translated by George Eliot, Digireads. com Publishing.

Hardy, D.  (2005). Karl Barth in the Modern Theologians, Edited by Daivid Ford, Oxford, Blackwell Publishing

McGrath, A.  (2011). Christian Theology, Fifth Edition, London: Willey- Blackwell.

Schleiermacher, F.  (2003). On Religion, Speeches to its Cultured Despisers, Edited by Richard Crouter, Cambridge: Cambridge University Press

Schwöbell, C.  (2005), Wolfhart Pannenberg in The Modern Theologians, Edited by Daivid Ford, Oxford: Blackwell Publishing.

Taylor, M.  (2007), Ocr philosophy of religion, London: Routledge

CAPTCHA Image