حلّ معضل کثرت عرضی موجودات در حکمت متعالیه بر پایه نظریه تشکیک اتصالی هستی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22091/jptr.2026.14348.3418

چکیده

در نظام حکمت متعالیه باور به اصالت و وحدت حقیقت وجود، هرگونه کثرت‌انگاری تباینی را از حقایق موجودات نفی می‌کند. از‌آنجا‌که نمی‌توان منکر وجود کثرت در متن واقعیت عینی شد، واقع‌انگاری فلسفی حکیمی چون ملاصدرا از یک سو و مبانی وحدت‌انگارانۀ فلسفۀ او از‌سوی‌دیگر، مقتضی ارائۀ الگویی برای هستی بوده که جامع وحدت و کثرت بوده و توانسته است از وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت سخن بگوید. چنین کار سترگی که همۀ تاریخ اندیشۀ فلسفی و نبوغ فیلسوفان بزرگ را به خود مشغول داشته، در نظام حکمت صدرایی با ارائۀ الگوی تشکیک وجودی به منصۀ ظهور رسیده است. از‌آنجا‌که الگوی تشکیکی هستی مطابق با تلقی رایج و متعارف، تنها در تبیین کثرات و وجه‌اختلاف‌های طولی کارایی داشته و قادر به تبیین کثرت عرضی نیست و اساساً تشکیک وجودی در اندیشۀ ملاصدرا جز به‌نحو تفاضلی و طولی قابل فرض نیست، علی‌الاصول نمی‌توان وجه‌اختلاف‌های عرضی را تشکیکی دانست؛ از‌این‌رو، مسئلۀ کثرت عرضی در فلسفۀ صدرایی، علی‌رغم تلاش زیاد اندیشمندان این حوزه، همچنان به‌صورت معضل و ابهامی بزرگ در حکمت متعالیه باقی مانده است. در مقالۀ حاضر به روش تحلیل فلسفی تلاش نگارنده آن است با نقد پنج راه‌حل‌ و الگوی ارائه‌شده توسط اندیشمندان حوزۀ صدرایی برای تبیین کثرت عرضی، جهات ضعف و بلکه خروج ایشان از چهارچوب نظام صدرایی را تبیین کند و در نهایت، بر پایۀ اصول و مبانی حکمت متعالیه در پرتو تلقی اتصالی از تشکیک وجودی، برای اولین بار الگویی کاملاً صدرایی را از کثرت عرضی غیرتشکیکی ارائه کند. اهمیت این تحلیل و الگو علاوه‌بر حل عویصات کثرت عرضی در عوالم مختلف وجود، بیش از همه در ثمرات فلسفی آن در حوزۀ فلسفه طبیعت است که اندیشۀ علمی نوین دربارۀ عالم طبیعت و حقیقت ماده را تبیین فلسفی کرده و به گسست چندین‌قرنۀ تفکر فلسفی ما از تفکر علمی جدید پایان می‌بخشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Criticism and examination of solutions to the problem of transversal plurality and presentation of a final solution based on the model of the tashkik etesali

نویسنده [English]

  • Abbas Javareshkian
Faculty Members of the Department of Wisdom and Philosophy, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

In the system of transcendental wisdom, the belief in the originality and unity of the truth of existence negates any conflicting pluralism of the truths of beings and proposes the model of existential skepticism to explain the multiplicity of existence. Since the skeptical model of existence, according to the common and conventional view, is only effective in explaining longitudinal multiplicity and differences and is not capable of explaining transverse multiplicity, transverse differences cannot in principle be considered as skeptical. Therefore, the issue of transverse multiplicity in Sadrian philosophy has remained a major dilemma and ambiguity in transcendental wisdom, despite the great efforts of scholars in this field. In this article, the author's attempt is to criticize five solutions and models presented by Sadra'i scholars to explain the multiplicity of transversals, to explain their weaknesses, and finally, based on the principles and foundations of transcendental wisdom, based on a connected view of existential skepticism, to present for the first time a completely Sadra'i model of non-skeptical multiplicity of transversals

کلیدواژه‌ها [English]

  • Skepticism
  • Transverse Skepticism
  • Connective Skepticism
  • Transverse Plurality
  • Philosophy of Nature
  • The Truth of Matter and Body
CAPTCHA Image